Bài tập thở và tập thể dục cho người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)

Bài tập thở và tập thể dục đều đặn là một phần quan trọng trong điều trị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), được khuyến cáo trong báo cáo GOLD dưới dạng chương trình phục hồi chức năng hô hấp. Tập luyện không làm lành lại phần phổi đã tổn thương, nhưng giúp cơ bắp dùng oxy hiệu quả hơn, nhờ đó việc đi lại, lên cầu thang, tắm rửa hằng ngày bớt hụt hơi.

Nhiều người COPD sợ khó thở nên ngồi yên một chỗ, cơ yếu dần và càng ngày càng hụt hơi hơn. Bài viết này hướng dẫn cách phá vòng luẩn quẩn đó một cách an toàn tại nhà. Hãy hỏi bác sĩ hô hấp trước khi bắt đầu, nhất là khi bạn đang dùng oxy tại nhà hoặc vừa ra viện sau đợt cấp.

Cập nhật · Nội dung tham khảo, không thay thế chẩn đoán và tư vấn của bác sĩ

Người bị COPD có nên tập thể dục không?

Có. Báo cáo GOLD, hướng dẫn quốc tế chính về COPD, xếp phục hồi chức năng hô hấp vào nhóm biện pháp hiệu quả nhất cho người hay khó thở khi sinh hoạt. Cốt lõi của chương trình này là tập luyện thể lực. Người tham gia thường đi bộ được xa hơn, ít khó thở hơn, ít phải nhập viện hơn và thấy chất lượng sống tốt lên.

Lợi ích đến chủ yếu từ cơ bắp chứ không phải từ phổi. Cơ chân và cơ tay khỏe hơn cần ít oxy hơn cho cùng một việc, nên phổi không phải làm việc quá sức. Vận động còn giúp ngủ ngon, giữ thăng bằng, đỡ lo âu và tốt cho tim mạch.

Hơi khó thở khi tập là điều bình thường với người COPD và tự nó không gây hại. Mục tiêu là khó thở ở mức vừa phải rồi hồi lại, chứ không phải tránh hoàn toàn cảm giác hụt hơi.

Bài tập thở cho người COPD: thở chúm môi và thở bụng

Thở chúm môi giúp làm chậm nhịp thở và đẩy khí cũ ra khỏi phổi tốt hơn, nhờ đó đỡ hụt hơi. Cách làm: hít vào nhẹ nhàng bằng mũi trong khoảng 2 nhịp đếm, rồi chúm môi như đang thổi nến và thở ra thật chậm trong khoảng 4 nhịp đếm. Dùng cách thở này cả khi đang gắng sức lẫn khi nghỉ để lấy lại hơi.

Thở bụng (thở cơ hoành) giúp thư giãn vai và cổ. Ngồi hoặc nằm thoải mái, đặt một tay lên bụng, hít vào để bụng phồng nhẹ, thở ra chúm môi để bụng xẹp xuống. Tập 5–10 phút mỗi ngày khi đang khỏe, để lúc mệt bạn đã quen tay.

Phối hợp nhịp thở với động tác: thở ra vào lúc gắng sức nhất, ví dụ khi đứng dậy khỏi ghế, bước lên bậc thang hay nâng vật. Hít vào khi thả lỏng. Không bao giờ nín thở.

  • Nếu bác sĩ dặn dùng thuốc xịt cắt cơn trước khi tập, hãy dùng đúng chỉ định và luôn mang theo bên mình.
  • Nếu được kê oxy khi vận động, hãy tập cùng oxy. Lưu lượng khi tập có thể khác lúc nghỉ, chỉ chỉnh theo hướng dẫn của bác sĩ.
  • Nếu có máy đo SpO2 kẹp ngón tay, hãy theo ngưỡng bác sĩ đặt cho riêng bạn, không tự đặt ngưỡng.
  • Khi hụt hơi, ngồi hơi cúi người về phía trước, hai tay chống lên đùi và thở chúm môi để hồi lại nhanh hơn.

Tập bao nhiêu là vừa? Dùng thang đo khó thở 0–10

Với người COPD, nên dựa vào cảm giác khó thở thay vì nhịp tim. Hãy tưởng tượng thang điểm từ 0 (không khó thở chút nào) đến 10 (khó thở nặng nhất có thể). Khi tập tại nhà, nhắm tới khoảng 3–4/10, tức là thở nhanh hơn, hơi nặng nhưng vẫn kiểm soát được. Nhóm phục hồi chức năng có thể đặt mức khác cho bạn.

Cách kiểm tra đơn giản là thử nói: bạn vẫn nói được câu ngắn, nhưng không trò chuyện thoải mái được. Nếu không nói nổi vài chữ, hãy đi chậm lại hoặc nghỉ cho đến khi hơi thở ổn định.

  • Mục tiêu dần dần: 20–30 phút vận động vào hầu hết các ngày trong tuần. Những đợt ngắn 5–10 phút cũng được tính.
  • Thêm bài tập sức mạnh cho chân và tay 2–3 buổi mỗi tuần.
  • Nghỉ bất cứ khi nào cần. Dừng lại để lấy hơi là một phần của bài tập, không phải thất bại.

Người COPD nên tập bài gì tại nhà?

Đi bộ là bài tập hữu ích nhất với đa số người COPD vì nó rèn đúng sức bền cần cho sinh hoạt hằng ngày. Đạp xe tại chỗ là lựa chọn tốt khi đi bộ khó hoặc trời xấu. Nếu dùng khung tập đi, việc tì tay lên khung có thể giúp thở dễ hơn.

Tập ngắt quãng nghĩa là gắng sức ngắn rồi nghỉ, ví dụ đi bộ 1–2 phút, nghỉ 1 phút rồi lặp lại. Các chương trình phục hồi chức năng hô hấp hay dùng cách này vì giúp tổng thời gian tập dài hơn mà ít khó thở hơn so với đi một mạch.

Bài tập sức mạnh giúp lên cầu thang, đứng dậy khỏi ghế, xách đồ đi chợ dễ dàng hơn. Tập cơ tay giúp phơi quần áo, với đồ trên cao đỡ mệt.

  • Chân: đứng lên ngồi xuống ghế chắc chắn, nhón gót có vịn bàn, bước lên bậc thang thấp.
  • Tay: kéo dây đàn hồi, nâng chai nước 0,5 lít, chống đẩy vào tường, đưa tay lên cao thật chậm.
  • Thư giãn và hơi thở: giãn cơ nhẹ, dưỡng sinh, thái cực quyền ngồi ghế hoặc yoga chậm kèm thở chúm môi.
  • Bắt đầu với 1 hiệp 8–12 lần mỗi động tác, thở ra khi gắng sức.

Tập luyện với thời tiết nóng ẩm, khói bụi ở Việt Nam

Không khí nóng ẩm, gió lạnh đầu mùa và ô nhiễm bụi mịn ở các thành phố lớn đều có thể làm người COPD khó thở hơn. Hãy xem chỉ số chất lượng không khí trước khi ra ngoài. Ngày ô nhiễm cao hoặc nồm ẩm, nóng gắt, nên tập trong nhà thoáng khí, tránh khói thuốc lá, khói bếp than, khói đốt rơm rạ.

Chọn giờ tập khi hơi thở thường dễ chịu nhất, với nhiều người là giữa buổi sáng sau khi thuốc đã có tác dụng. Tránh giờ cao điểm xe cộ và tránh giữa trưa mùa hè. Mặc đồ thoáng, uống đủ nước theo lời dặn của bác sĩ và mang theo thuốc xịt. Đi bộ trong công viên gần nhà, nơi có ghế để nghỉ, thường dễ duy trì hơn đường phố đông xe.

Lộ trình 8 tuần và phục hồi chức năng hô hấp

Mỗi lần chỉ tăng một yếu tố: thời gian, số buổi hoặc độ gắng sức. Nếu hôm sau thấy kiệt sức, hãy giữ nguyên mức thêm một tuần. Sức Khỏe AI có thể lập miễn phí một lịch tập 7 ngày nhẹ nhàng theo tuổi và tình trạng của bạn, tăng dần theo nhịp như dưới đây.

Nếu COPD làm bạn hạn chế sinh hoạt, hãy hỏi bác sĩ về chương trình phục hồi chức năng hô hấp tại các khoa hô hấp hoặc phục hồi chức năng của bệnh viện. Chương trình thường kéo dài 6–8 tuần, có người theo dõi oxy máu khi tập và hướng dẫn kỹ thuật thở, dùng thuốc, xử trí đợt cấp. Tập tại nhà là cách giữ thành quả sau đó.

  • Tuần 1–2: đi bộ hoặc đạp xe ngắt quãng (1 phút tập, 1 phút nghỉ), tổng 10 phút, 3–5 ngày mỗi tuần, thêm 1 buổi tập cơ ngắn.
  • Tuần 3–4: tăng mỗi đoạn tập lên 2 phút, tổng 15 phút; tập cơ 2 buổi mỗi tuần.
  • Tuần 5–6: lên 20 phút, ít lần nghỉ hơn; thêm hiệp thứ hai cho các bài tập cơ.
  • Tuần 7–8: 20–30 phút vào hầu hết các ngày, tập cơ 2–3 buổi mỗi tuần.

Đợt cấp COPD: khi nào phải ngừng tập?

Không tập khi đang có đợt cấp, tức là khó thở, ho hoặc đờm rõ ràng nặng hơn ngày thường, đờm đổi sang màu vàng xanh, hoặc khi sốt, nhiễm trùng hô hấp. Hãy làm theo kế hoạch xử trí bác sĩ đã dặn và liên hệ cơ sở y tế.

Khi đã ổn, bắt đầu lại nhẹ nhàng ở khoảng một nửa mức cũ và tăng dần trong 1–2 tuần. Nếu vừa nằm viện vì đợt cấp, hãy hỏi bác sĩ về việc tham gia phục hồi chức năng hô hấp sớm, vì đây là giai đoạn tập luyện mang lại nhiều lợi ích.

Khi nào phải dừng tập và đi khám?

Dừng tập ngay và liên hệ bác sĩ (gọi 115 nếu triệu chứng nặng) khi có:

  • Đau, nặng hoặc tức ngực
  • Khó thở nặng hơn hẳn mọi khi, hoặc không đỡ sau vài phút nghỉ và thở chúm môi
  • Chóng mặt, choáng váng, muốn ngất hoặc mất thăng bằng
  • Môi hoặc đầu ngón tay tím tái, lú lẫn mới xuất hiện: gọi 115 ngay
  • Chỉ số SpO2 thấp hơn ngưỡng bác sĩ dặn (nếu bạn có máy đo) và không hồi lại khi nghỉ
  • Tim đập rất nhanh, dồn dập hoặc loạn nhịp
  • Dấu hiệu đợt cấp hoặc nhiễm trùng: sốt, ho nhiều hơn, đờm nhiều hơn hoặc đổi màu

Tuần tập mẫu cho người mới bắt đầu

Ví dụ một tuần tập cân đối. Hãy điều chỉnh theo sức khỏe, triệu chứng và lời khuyên của bác sĩ, hoặc để Sức Khỏe AI lập lịch theo tuổi và thể trạng của bạn.

NgàyHoạt độngThời gianCường độ
Thứ 2Đi bộ ngắt quãng (2 phút đi, 1 phút nghỉ) + tập chân: đứng lên ngồi xuống ghế, nhón gót25 phútKhó thở vừa phải (3–4/10), vẫn nói được câu ngắn
Thứ 3Đạp xe tại chỗ ngắt quãng, kết hợp thở chúm môi15–20 phútKhó thở vừa phải (3–4/10)
Thứ 4Nghỉ chủ động: giãn cơ nhẹ, tập thở bụng và thở chúm môi10–15 phútRất nhẹ (1–2/10)
Thứ 5Đi bộ ngắt quãng + tập tay: kéo dây đàn hồi, nâng chai nước, chống đẩy tường25 phútKhó thở vừa phải (3–4/10)
Thứ 6Hai lượt đi bộ 10 phút trong công viên hoặc trong nhà, nhịp thoải mái20 phútNhẹ đến vừa (2–3/10)
Thứ 7Vòng tập cơ tay chân + dưỡng sinh hoặc thái cực quyền ngồi ghế25 phútVừa phải (3–4/10)
Chủ nhậtNghỉ: tản bộ chậm hoặc tập thở thư giãn10–15 phútRất nhẹ (1–2/10)

Lịch tập 7 ngày cho người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) theo độ tuổi

Chọn lịch theo nhóm tuổi và giới tính. Mỗi lịch ghi rõ các buổi trong tuần, số phút tập và lưu ý an toàn; bạn có thể áp dụng miễn phí và chỉnh lại theo thời gian của mình.

Video bài tập cho người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)

Xem tất cả 106 video bài tập cho người bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)

Câu hỏi thường gặp

Người bị COPD nên tập bài gì là tốt nhất?

Đi bộ là bài tập tốt nhất với đa số người COPD vì rèn đúng sức bền cần cho sinh hoạt hằng ngày. Nên kết hợp thêm bài tập cơ chân và tay 2–3 buổi mỗi tuần, cùng bài tập thở chúm môi. Nếu đi bộ khó, hãy đạp xe tại chỗ hoặc đi ngắt quãng có nghỉ. Chương trình phục hồi chức năng hô hấp có thể điều chỉnh bài tập riêng cho bạn.

Bị khó thở khi tập thể dục có nguy hiểm không?

Khó thở ở mức vừa phải khi tập là bình thường với người COPD và tự nó không gây hại. Hãy giữ ở khoảng 3–4/10 trên thang khó thở, khi bạn vẫn nói được câu ngắn. Nếu khó thở tăng cao hơn, đi chậm lại hoặc nghỉ và thở chúm môi. Dừng tập và đi khám nếu khó thở không đỡ khi nghỉ, hoặc kèm đau ngực, chóng mặt, môi tím.

Thở chúm môi tập như thế nào?

Thở chúm môi là hít vào nhẹ bằng mũi khoảng 2 nhịp đếm, rồi chúm môi như thổi nến và thở ra chậm khoảng 4 nhịp đếm. Cách thở này làm chậm nhịp thở, giúp đẩy khí cũ ra ngoài và giảm cảm giác hụt hơi. Hãy tập khi đang khỏe, vài phút mỗi ngày, để khi gắng sức hoặc lên cầu thang bạn dùng được một cách tự nhiên.

Đang thở oxy tại nhà có tập thể dục được không?

Có, nhiều người thở oxy tại nhà vẫn tập được và nên dùng oxy khi vận động nếu bác sĩ đã kê. Lưu lượng oxy khi tập có thể khác lúc nghỉ, vì vậy hãy hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu và không tự tăng giảm. Giữ dây oxy gọn gàng để tránh vấp ngã, và tuyệt đối không để oxy gần lửa, bếp ga hay thuốc lá.

SpO2 bao nhiêu thì an toàn khi tập với COPD?

Ngưỡng SpO2 an toàn khi tập khác nhau ở mỗi người COPD, nên hãy làm theo con số bác sĩ hoặc nhóm phục hồi chức năng đặt cho bạn. Nếu chỉ số tụt dưới ngưỡng đó, hãy dừng lại, ngồi nghỉ và thở chúm môi. Nếu chỉ số không hồi lại hoặc bạn thấy mệt, lú lẫn, môi tím, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.

Tập bao lâu thì đỡ khó thở?

Nhiều người thấy sinh hoạt hằng ngày nhẹ nhõm hơn sau khoảng 6–8 tuần tập đều, bằng thời gian một chương trình phục hồi chức năng hô hấp. Lợi ích sẽ giảm dần nếu bạn bỏ tập, nên điều quan trọng là duy trì lâu dài. Hãy ghi lại quãng đường đi bộ hoặc số lần đứng lên ngồi xuống ghế mỗi tuần để thấy rõ tiến bộ của mình.

Nguồn tham khảo

Bài viết do Sức Khỏe AI biên soạn từ các khuyến nghị trên, chỉ nhằm cung cấp thông tin. Người có bệnh nền nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu hoặc thay đổi chế độ tập.

Tìm hiểu thuốc thường dùng

Một số hoạt chất có chỉ định liên quan tới bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Thông tin để tham khảo; chỉ dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ.

SuckhoeAI - Bản thử nghiệm