Muối vừng lạc với người sỏi thận: Lợi ích, nguy cơ và cách dùng an toàn

Phân tích nguyên liệu

• Lạc (đậu phộng): Hạn chế. Lạc chứa hàm lượng phốt pho và protein thực vật cao, làm tăng gánh nặng lọc cho thận và có thể thúc đẩy quá trình hình thành sỏi nếu dùng quá nhiều. Người sỏi thận chỉ nên dùng tối đa 10-15g lạc mỗi lần, và nên chọn lạc rang không muối, bỏ vỏ lụa để giảm bớt chất không mong muốn.
• Hạt vừng (mè): Không nên dùng, tối đa 10g. Vừng chứa oxalate rất cao - đây là chất kết hợp với canxi trong nước tiểu tạo thành sỏi oxalate, loại sỏi chiếm tới 80% các trường hợp. Nếu bắt buộc dùng, chỉ nên rắc một chút xíu lên món ăn để tạo hương vị, không nên dùng làm thành phần chính.
• Muối biển: Không nên dùng. Natri trong muối làm tăng bài tiết canxi qua thận, khiến nước tiểu trở nên bão hòa canxi - điều kiện thuận lợi cho sỏi canxi phát triển. Cần giảm mạnh muối khi chế biến, tỉ lệ lý tưởng là 1 phần muối : 20 phần hạt (lạc + vừng), hoặc tốt hơn là bỏ hẳn muối, thay bằng các gia vị thảo mộc như tỏi, hành phi để tăng hương vị.

Bảng dinh dưỡng (trong 1 khẩu phần 2-3 muỗng canh, đã điều chỉnh với người sỏi thận)

Lưu ý: Bảng trên dựa trên công thức điều chỉnh: 10g lạc, 5g vừng, 0.5g muối, không thêm đường. Nếu dùng đúng khẩu phần 1-2 muỗng cà phê (khoảng 5-10g) thì các chỉ số sẽ giảm một nửa, an toàn hơn với người bệnh.

Mẹo thay thế hoặc chế biến lành mạnh hơn với người sỏi thận

1. Thay muối biển bằng muối kali (hoặc bỏ hẳn): Dùng muối kali (nếu không có bệnh lý về kali máu) hoặc chỉ dùng 1 nhúm muối i-ốt cực nhỏ, rồi bù hương vị bằng tỏi phi, hành khô nướng, hoặc lá chanh thái sợi.

2. Giảm vừng, tăng hạt chia hoặc hạt bí: Hạt chia và hạt bí ít oxalate hơn vừng rất nhiều, vẫn cung cấp chất béo tốt và omega-3. Bạn có thể trộn lạc rang giã nhỏ với hạt chia, thêm chút dầu mè (chỉ 1 giọt để lấy mùi) thay vì dùng vừng nguyên hạt.

3. Rang lạc không muối, bỏ vỏ lụa: Vỏ lụa của lạc chứa nhiều chất chống dinh dưỡng và có thể tăng thêm gánh nặng cho thận. Rang lạc ở nhiệt độ thấp, sau đó bóc vỏ, giã nhỏ - vừa giảm oxalate vừa dễ tiêu hóa.

4. Dùng kèm với thực phẩm giàu canxi: Khi ăn muối vừng lạc, hãy kết hợp cùng rau xanh luộc hoặc sữa ít béo (nếu dung nạp được). Canxi trong bữa ăn sẽ liên kết với oxalate tại ruột, giảm hấp thu oxalate vào máu và bài tiết qua thận - từ đó giảm nguy cơ tạo sỏi.

Câu hỏi thường gặp

1. Người sỏi thận có được ăn muối vừng lạc không?

Có thể ăn, nhưng không nên ăn thường xuyên và phải điều chỉnh công thức. Bạn chỉ nên dùng tối đa 1-2 muỗng cà phê mỗi bữa, và đảm bảo tỉ lệ muối:hạt là 1:20 hoặc thấp hơn. Nếu bạn có tiền sử sỏi oxalate canxi, tốt nhất nên bỏ hẳn hạt vừng, chỉ dùng lạc rang với lượng rất nhỏ. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thêm món này vào thực đơn.

2. Vì sao hạt vừng lại nguy hiểm với người sỏi thận?

Hạt vừng chứa oxalate - một chất tự nhiên có trong nhiều loại thực vật. Khi oxalate vào cơ thể, nó sẽ kết hợp với canxi trong nước tiểu tạo thành tinh thể oxalate canxi, đây là thành phần chính của phần lớn các viên sỏi thận. Ăn nhiều vừng sẽ làm tăng nồng độ oxalate trong nước tiểu, đặc biệt nếu bạn uống ít nước, nguy cơ hình thành sỏi càng cao. Vì vậy, người bệnh nên tránh hoặc giới hạn vừng ở mức tối thiểu.

3. Tôi có thể thay muối vừng lạc bằng món gì khác để ăn kèm với cơm gạo lứt?

Bạn có thể dùng các loại sốt từ hạt ít oxalate như sốt bơ đậu phộng (không muối, không đường) pha loãng với nước ấm, hoặc dùng hạt bí rang giã nhỏ trộn với chút dầu ô liu và tỏi phi. Một lựa chọn khác là dùng nước tương ít natri (tamari) kết hợp với gừng băm - vừa thơm ngon vừa không gây áp lực lên thận. Nếu bạn thích vị bùi, hãy thử hạt điều rang (ít oxalate hơn vừng) nhưng vẫn cần kiểm soát lượng do chất béo cao.

4. Uống nhiều nước có giúp giảm tác hại của muối vừng lạc không?

Uống đủ nước (2-2.5 lít/ngày, chia đều các buổi) là cách quan trọng nhất để giảm nguy cơ sỏi thận. Nước giúp pha loãng nước tiểu, giảm nồng độ oxalate và canxi, từ đó hạn chế sự kết tinh. Tuy nhiên, nước không thể loại bỏ hoàn toàn tác hại của oxalate và natri nếu bạn ăn quá nhiều. Vì vậy, hãy kết hợp uống nước nhiều với việc kiểm soát khẩu phần và điều chỉnh công thức món ăn.

5. Tôi bị sỏi thận và huyết áp cao, có nên dùng muối vừng lạc không?

Không nên. Người huyết áp cao cần hạn chế natri tối đa, và muối vừng lạc dù giảm muối vẫn có nguy cơ làm tăng huyết áp nếu dùng không đúng cách. Ngoài ra, chất béo từ lạc và vừng có thể ảnh hưởng đến mỡ máu. Bạn nên bỏ hẳn món này, thay bằng các loại sốt từ rau củ hoặc hạt ít béo, đồng thời tham khảo chế độ ăn DASH (nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, ít muối) để kiểm soát cả huyết áp và sỏi thận.

Bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chỉ định của bác sĩ. Người bệnh sỏi thận nên có chế độ ăn cá nhân hóa dựa trên loại sỏi, chức năng thận và các bệnh lý kèm theo. Hãy tham vấn chuyên gia dinh dưỡng trước khi áp dụng bất kỳ thay đổi nào trong thực đơn hàng ngày.