Một cơn viêm họng tưởng chừng vô hại ở tuổi đi học có thể để lại “vết sẹo” trên van tim suốt đời. Đó chính là con đường dẫn đến bệnh van tim hậu thấp – bệnh tim mắc phải phổ biến nhất ở người dưới 25 tuổi. Điều đáng nói là bệnh gần như phòng được hoàn toàn, nhưng nhiều người chỉ phát hiện khi van tim đã hẹp khít, khi đã rung nhĩ, đột quỵ, hoặc khi mang thai mới lần đầu biết mình có bệnh.

Bài viết tổng hợp thông tin cập nhật từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Liên đoàn Tim mạch Thế giới (WHF), Trường môn Tim mạch Hoa Kỳ/Hội Tim mạch Hoa Kỳ (ACC/AHA), Hội Tim mạch châu Âu (ESC), các thử nghiệm lâm sàng lớn và kinh nghiệm thực hành tại Việt Nam, giúp bạn hiểu rõ bệnh van tim hậu thấp là gì, vì sao mắc, nhận biết ra sao, điều trị thế nào và quan trọng nhất là phòng bệnh như thế nào.

Gánh nặng bệnh van tim hậu thấp trên thế giới và tại Việt Nam

Thế giới: hơn 50 triệu người đang sống chung với bệnh

Theo WHO, bệnh tim do thấp ảnh hưởng ước tính 55 triệu người và gây khoảng 360.000 ca tử vong mỗi năm, phần lớn ở các nước thu nhập thấp và trung bình.
Dữ liệu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu (GBD) 2021 ghi nhận 54,8 triệu ca bệnh và 373.345 ca tử vong trong năm 2021. Số ca mắc tăng 12,6% so với năm 1990, trong khi tỷ lệ tử vong chuẩn hóa theo tuổi giảm 56,2%.
Riêng năm 2021, thế giới có khoảng 3,85 triệu ca mắc mới; nữ giới chiếm khoảng 57% số ca tử vong do bệnh.
Bệnh ảnh hưởng nhiều hơn đến trẻ em gái và phụ nữ, và là nguyên nhân hàng đầu gây biến chứng tim mạch ở phụ nữ mang thai tại các vùng lưu hành bệnh.

Tử vong giảm nhờ y học tiến bộ, nhưng số người mang bệnh vẫn tăng – nghĩa là bệnh van tim hậu thấp chưa hề “biến mất”, mà chỉ đang được kiểm soát tốt hơn ở một số nơi.

Việt Nam: vẫn là nguyên nhân chính của bệnh van tim ở người trẻ

Theo phân tích GBD 2023 cho các nước ASEAN, tỷ lệ hiện mắc chuẩn hóa theo tuổi tại Việt Nam khoảng 439 trên 100.000 dân năm 2023, gần như không đổi so với năm 2000, trong khi tỷ lệ tử vong chuẩn hóa theo tuổi giảm khoảng 53%. Gánh nặng bệnh tật ở nữ giới cao gần gấp đôi nam giới.
Phác đồ của Viện Tim mạch Việt Nam nêu tỷ lệ thấp tim ở trẻ em dưới 16 tuổi tại Việt Nam là 0,45%.
Trong nhiều năm, khoảng một nửa số bệnh nhân nhập viện tại Viện Tim mạch Quốc gia là bệnh van tim do thấp.
Trong một loạt ca thay van hai lá ít xâm lấn tại Bệnh viện Bạch Mai, 75,5% có nguyên nhân do thấp tim.
Hiện chưa có điều tra cộng đồng toàn quốc về tình trạng hẹp van tim, nên con số thực tế có thể còn bị đánh giá thấp.

Bệnh van tim hậu thấp là gì? Định nghĩa và phân loại

Định nghĩa

Bệnh van tim hậu thấp (bệnh tim do thấp, rheumatic heart disease – RHD) là tình trạng tổn thương mạn tính về cấu trúc và/hoặc chức năng của tim, chủ yếu ở các van tim, xuất hiện sau một hoặc nhiều đợt thấp tim (sốt thấp khớp cấp). Thấp tim là phản ứng viêm tự miễn của cơ thể sau nhiễm liên cầu khuẩn tan huyết beta nhóm A (Streptococcus pyogenes) ở họng, và có thể cả nhiễm trùng da.

Không có thuốc chữa khỏi bệnh tim do thấp và tổn thương van tim là vĩnh viễn. Mục tiêu điều trị vì vậy là ngăn bệnh tiến triển, xử trí biến chứng và can thiệp van khi cần.

Phân loại theo van bị tổn thương

Van tim	Tổn thương thường gặp	Đặc điểm
Van hai lá	Hẹp, hở, hẹp-hở phối hợp	Bị ảnh hưởng nhiều nhất; hẹp van hai lá ở người trẻ gần như luôn do thấp
Van động mạch chủ	Hở, hẹp	Thường đi kèm tổn thương van hai lá
Van ba lá	Hở (thường thứ phát do tăng áp phổi), hiếm hơn là hẹp	Hay gặp ở giai đoạn muộn
Van động mạch phổi	Rất hiếm	–

Trong một nghiên cứu lớn trên 13.696 bệnh nhân tại 24 quốc gia, 85% có tổn thương van hai lá mức trung bình–nặng, khoảng một phần tư tổn thương đáng kể ít nhất 2 van, và 32% có hở van ba lá. Tổn thương phối hợp nhiều van là đặc trưng của bệnh van tim hậu thấp, khác với bệnh van do thoái hóa ở người cao tuổi.

Phân giai đoạn theo siêu âm tim: tiêu chuẩn WHF 2023

Giai đoạn A – tiêu chuẩn siêu âm tối thiểu: hở van hai lá hoặc hở van động mạch chủ bệnh lý mức nhẹ đơn độc; chỉ áp dụng cho người ≤20 tuổi (tương ứng nhóm “ranh giới – borderline” trước đây).
Giai đoạn B – bệnh nhẹ: hở nhẹ cả van hai lá và van động mạch chủ, hoặc hở nhẹ kèm bất thường hình thái van (dày lá van, dày dây chằng, hạn chế vận động lá van…).
Giai đoạn C – bệnh tiến triển: hở van hai lá hoặc van động mạch chủ từ mức trung bình trở lên, hoặc bất kỳ mức độ hẹp van hai lá hay hẹp van động mạch chủ nào.
Giai đoạn D – bệnh tiến triển có biến chứng: như giai đoạn C kèm biến chứng (suy tim, rung nhĩ, đột quỵ…) hoặc cần can thiệp/phẫu thuật.

Phân giai đoạn bệnh van tim theo ACC/AHA (A–D)

Với hẹp van hai lá hậu thấp:

Giai đoạn A (nguy cơ): van có thể vồng nhẹ thì tâm trương, chưa hẹp đáng kể.
Giai đoạn B (tiến triển): có thay đổi hậu thấp, dính mép van; diện tích lỗ van >1,5 cm².
Giai đoạn C (nặng, chưa triệu chứng): diện tích van ≤1,5 cm², nhĩ trái giãn nặng, áp lực động mạch phổi có thể tăng, nhưng chưa có triệu chứng.
Giai đoạn D (nặng, có triệu chứng): như giai đoạn C kèm giảm khả năng gắng sức, khó thở khi gắng sức.

Diện tích van hai lá bình thường khoảng 4–6 cm².

Nguyên nhân gây bệnh van tim hậu thấp

Chuỗi bệnh sinh: từ viêm họng đến tổn thương van

Nhiễm liên cầu khuẩn nhóm A ở họng (viêm họng, viêm amidan) hoặc ở da; vi khuẩn lây dễ dàng qua đường hô hấp.
Thấp tim (sốt thấp khớp cấp): thường xuất hiện khoảng 2–3 tuần sau viêm họng không được điều trị đầy đủ; đợt đầu thường gặp ở trẻ 5–14 tuổi.
Viêm tim: xảy ra ở khoảng 50–70% đợt thấp tim đầu tiên, thường kèm viêm van hai lá, có thể ảnh hưởng cả nội tâm mạc, cơ tim và màng ngoài tim.
Tái phát nhiều lần: mỗi lần nhiễm liên cầu mới có thể gây đợt thấp tim mới, làm van tổn thương nặng thêm.
Bệnh van tim hậu thấp mạn tính: van xơ hóa, dính, vôi hóa dần sau nhiều năm, thậm chí hàng chục năm.

Không phải ai viêm họng liên cầu cũng bị thấp tim: chỉ một tỷ lệ nhỏ người có cơ địa nhạy cảm mới phát triển phản ứng tự miễn này.

Các yếu tố nguy cơ

Tuổi: trẻ em và thanh thiếu niên 5–15 tuổi.
Nghèo đói và điều kiện sống chật chội: sống đông đúc làm tăng mạnh nguy cơ lây liên cầu và mắc bệnh.
Hạn chế tiếp cận dịch vụ y tế: viêm họng không được khám và điều trị kháng sinh đúng.
Yếu tố di truyền, cơ địa miễn dịch: một số người có đáp ứng miễn dịch “nhầm lẫn” mạnh hơn với kháng nguyên liên cầu.
Giới nữ: tỷ lệ mắc ở nữ cao hơn nam, có thể tới gấp đôi.
Không tuân thủ phòng thấp: bỏ tiêm phòng làm tăng nguy cơ tái phát và tổn thương van nặng hơn.

Triệu chứng bệnh van tim hậu thấp

Triệu chứng của đợt thấp tim cấp: tiêu chuẩn Jones sửa đổi 2015

Thấp tim có thể biểu hiện bằng sốt; đau khớp (gối, cổ chân, khuỷu, cổ tay) di chuyển từ khớp này sang khớp khác; mệt mỏi; cử động giật không tự chủ (múa giật Sydenham); nốt dưới da không đau gần khớp hoặc ban vòng màu hồng; tiếng thổi ở tim.

Tiêu chuẩn chính:

Viêm tim (trên lâm sàng và/hoặc phát hiện qua siêu âm Doppler)
Viêm khớp (ở vùng nguy cơ trung bình–cao như Việt Nam: tính cả viêm một khớp, viêm đa khớp hoặc đau đa khớp)
Múa giật
Ban vòng (hồng ban viền)
Nốt dưới da

Tiêu chuẩn phụ (vùng nguy cơ trung bình–cao):

Đau một khớp
Sốt ≥38°C
Tốc độ máu lắng ≥30 mm và/hoặc CRP ≥3,0 mg/dL
Khoảng PR kéo dài trên điện tâm đồ

Chẩn đoán: có bằng chứng nhiễm liên cầu gần đây kèm 2 tiêu chuẩn chính, hoặc 1 tiêu chuẩn chính + 2 tiêu chuẩn phụ (đợt đầu). Với thấp tim tái phát: 2 chính, hoặc 1 chính + 2 phụ, hoặc 3 phụ.

Triệu chứng bệnh van tim hậu thấp mạn tính

Ở giai đoạn sớm, người bệnh thường không có triệu chứng; nhiều trường hợp chỉ phát hiện nhờ nghe thấy tiếng thổi ở tim hoặc siêu âm tim sàng lọc. Khi bệnh tiến triển có thể xuất hiện đau hoặc tức ngực, khó thở, phù bụng/tay/chân, mệt mỏi, tim đập nhanh hoặc không đều, và có thể ngất.

Triệu chứng theo từng loại tổn thương van

Hẹp van hai lá:

Khó thở khi gắng sức, tiến tới khó thở khi nằm, khó thở kịch phát về đêm
Ho, ho ra máu do tăng áp lực tĩnh mạch phổi
Hồi hộp, đánh trống ngực (thường do rung nhĩ)
Khàn tiếng, gò má đỏ
Có thể khởi phát bằng đột quỵ do huyết khối từ nhĩ trái
Triệu chứng nặng lên rõ khi mang thai, sốt, nhiễm trùng hoặc rung nhĩ nhanh

Hở van hai lá: mệt mỏi, giảm sức gắng sức, khó thở; có thể dung nạp nhiều năm trước khi xuất hiện triệu chứng; rung nhĩ ở giai đoạn muộn.

Hở van động mạch chủ: hồi hộp, cảm giác tim đập mạnh, khó thở khi gắng sức, đau ngực.

Hẹp van động mạch chủ: đau ngực khi gắng sức, choáng váng hoặc ngất, khó thở.

Tổn thương van ba lá và suy tim phải: phù chân, gan to, bụng chướng, tĩnh mạch cổ nổi.

Cơ chế bệnh sinh của bệnh van tim hậu thấp

Bắt chước phân tử (molecular mimicry)

Protein M của liên cầu nhóm A có cấu trúc rất giống myosin cơ tim và các protein khác của tim. Kháng nguyên carbohydrate nhóm A cũng tạo ra kháng thể phản ứng chéo với myosin và laminin – một protein có ở van tim. Khi cơ thể sinh kháng thể và tế bào miễn dịch để tiêu diệt vi khuẩn, chúng “nhận nhầm” và tấn công mô tim của chính mình.

Đáp ứng tự miễn qua kháng thể và tế bào T

Miễn dịch dịch thể: kháng thể phản ứng chéo bám lên lớp nội mô van tim, tạo điều kiện cho tế bào viêm xâm nhập.
Miễn dịch tế bào: tế bào T CD4+ xâm nhập vào van, tiết cytokine (như interferon-gamma), duy trì quá trình viêm.
Lan rộng epitope: theo thời gian, phản ứng miễn dịch mở rộng sang nhiều protein khác của van, giải thích vì sao tổn thương tiếp diễn ngay cả khi không còn nhiễm trùng.
Cơ chế đầy đủ đến nay vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn.

Từ viêm van đến biến dạng van

Viêm van cấp: phù nề lá van, xuất hiện các nốt sùi nhỏ dọc bờ lá van; giai đoạn này thường gây hở van.
Xơ hóa: quá trình lành sẹo làm lá van dày lên, co rút, cứng lại.
Dính mép van: hai mép van dính vào nhau làm lỗ van hẹp lại – dấu hiệu đặc trưng của hẹp van hai lá hậu thấp.
Dày, dính, co ngắn dây chằng: làm van không đóng kín (hở) và hạn chế mở (hẹp).
Vôi hóa: lắng đọng canxi trên lá van ở giai đoạn muộn khiến van cứng, giảm hiệu quả nong van bằng bóng.

Hậu quả và biến chứng của bệnh van tim hậu thấp

Suy tim

Suy tim là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Trong một nghiên cứu quốc tế lớn, tỷ lệ tử vong của người bệnh khoảng 4,7% mỗi năm, cao hơn ở các nước thu nhập thấp; phần lớn tử vong do suy tim hoặc đột tử. Đáng lo ngại, hơn một phần ba bệnh nhân tử vong trong vòng 30 ngày sau khi nhập viện vì suy tim. Nhiều người tử vong khi mới ở độ tuổi 20–30.

Rung nhĩ

Nhĩ trái giãn do hẹp/hở van hai lá dễ dẫn đến rung nhĩ. Khoảng một phần ba người bệnh có rung nhĩ, và rung nhĩ làm tăng nguy cơ tử vong khoảng 30%.

Đột quỵ và thuyên tắc mạch

Rung nhĩ kèm hẹp van hai lá tạo điều kiện hình thành huyết khối trong nhĩ trái, có thể gây nhồi máu não, thiếu máu chi cấp, thiếu máu ruột.

Tăng áp động mạch phổi

Áp lực tăng ngược dòng từ nhĩ trái lên phổi gây tăng áp phổi, suy tim phải và hở van ba lá. Đây là một trong những yếu tố dự báo tử vong mạnh nhất.

Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn

Van tim biến dạng và van nhân tạo là “điểm bám” cho vi khuẩn từ răng miệng, da, đường tiết niệu, gây viêm nội tâm mạc – biến chứng nặng, có thể phá hủy van và gây thuyên tắc.

Biến chứng thai kỳ

Bệnh van tim hậu thấp là bệnh tim hàng đầu gặp ở phụ nữ mang thai tại vùng lưu hành bệnh. Thể tích máu tăng khi mang thai làm tăng áp lực qua van hẹp. Suy tim xảy ra ở khoảng 6% trường hợp hẹp hai lá nhẹ, 28% hẹp vừa và tới 50% hẹp khít. Không hiếm phụ nữ chỉ phát hiện mình có bệnh khi mang thai.

Tử vong sớm

Phần lớn ca tử vong do bệnh tim do thấp xảy ra ở người trẻ, trong độ tuổi lao động và sinh đẻ, để lại gánh nặng lớn cho gia đình và xã hội.

Chẩn đoán bệnh van tim hậu thấp

Khám lâm sàng: nghe tim phát hiện tiếng rung tâm trương (hẹp hai lá), tiếng thổi tâm thu (hở hai lá), thổi tâm trương (hở chủ).
Siêu âm tim Doppler: tiêu chuẩn vàng, đánh giá hình thái van, mức độ hẹp/hở, kích thước buồng tim, áp lực động mạch phổi. Siêu âm tim qua thực quản giúp phát hiện huyết khối nhĩ trái trước khi nong van.
Điện tâm đồ: phát hiện rung nhĩ, dày nhĩ, khoảng PR kéo dài.
X-quang ngực: bóng tim to, ứ huyết phổi.
Xét nghiệm: kháng thể kháng liên cầu (ASLO, anti-DNase B), máu lắng, CRP trong đợt thấp tim cấp.

Siêu âm sàng lọc ở học sinh phát hiện số trẻ mắc bệnh nhiều gấp khoảng 10 lần so với chỉ khám nghe tim.

Điều trị bệnh van tim hậu thấp

1. Phòng thấp cấp II: nền tảng của mọi phác đồ

Mọi người bệnh đã từng bị thấp tim hoặc có bệnh van tim hậu thấp đều cần dự phòng thứ phát bằng kháng sinh để ngăn tái nhiễm liên cầu và tái phát thấp tim.

Thuốc ưu tiên: benzathine penicillin G tiêm bắp sâu:

Người lớn và trẻ trên 30 kg: 1.200.000 đơn vị mỗi 3–4 tuần.
Trẻ dưới 30 kg: 600.000 đơn vị/lần.
Có thể thay bằng penicillin V hoặc erythromycin uống hằng ngày theo chỉ định của bác sĩ, đặc biệt khi suy tim nặng, đang mang thai, hoặc chuẩn bị nong/phẫu thuật van.

Thời gian dự phòng:

Tình trạng	Thời gian dự phòng
Thấp tim chưa có biến chứng van tim	Ít nhất 5 năm và ít nhất đến 18–21 tuổi
Thấp tim có viêm tim, không còn bệnh van	10 năm hoặc đến 21 tuổi
Thấp tim có bệnh van tồn tại	Ít nhất 10 năm và đến 40–45 tuổi; có thể suốt đời

Thời gian cụ thể do bác sĩ điều trị quyết định. Vẫn phải tiếp tục tiêm phòng thấp ngay cả sau khi đã nong hoặc thay van.

Bằng chứng hiệu quả: thử nghiệm GOAL trên 916 trẻ 5–17 tuổi có bệnh tim do thấp tiềm ẩn cho thấy sau 2 năm tiêm benzathine penicillin G mỗi 4 tuần, chỉ 0,8% trẻ có bệnh tiến triển so với 8,2% ở nhóm không tiêm.

2. Điều trị nội khoa triệu chứng và suy tim

Thuốc lợi tiểu: giảm ứ huyết phổi, phù.
Thuốc chẹn beta, chẹn kênh canxi hoặc digoxin: làm chậm nhịp tim, đặc biệt có ích trong hẹp van hai lá và rung nhĩ.
Thuốc điều trị suy tim khi có rối loạn chức năng thất trái.
Điều trị đợt thấp tim cấp: kháng sinh diệt liên cầu, thuốc chống viêm (aspirin, hoặc corticoid khi viêm tim nặng) theo chỉ định bác sĩ.

Thuốc chỉ giúp giảm triệu chứng, không làm van hết hẹp.

3. Chống đông cho người bệnh có rung nhĩ

Người hẹp van hai lá hậu thấp (trung bình–nặng) có rung nhĩ, người có tiền sử thuyên tắc hoặc huyết khối nhĩ trái, và người mang van tim cơ học cần dùng thuốc kháng vitamin K (warfarin, acenocoumarol), duy trì chỉ số INR mục tiêu theo chỉ định.
Không dùng thuốc chống đông thế hệ mới (DOAC) như rivaroxaban cho nhóm này. Thử nghiệm INVICTUS trên 4.565 bệnh nhân cho thấy warfarin giảm biến cố tim mạch, đột quỵ và tử vong so với rivaroxaban mà không làm tăng chảy máu.

4. Nong van hai lá bằng bóng qua da

Chỉ định chính: hẹp van hai lá hậu thấp nặng (diện tích van ≤1,5 cm²) có triệu chứng, hình thái van thuận lợi, hở hai lá dưới mức trung bình và không có huyết khối nhĩ trái. Có thể cân nhắc ở người chưa triệu chứng nhưng có tăng áp phổi, rung nhĩ mới khởi phát, hoặc phụ nữ dự định mang thai.
Nong van là tiêu chuẩn điều trị cho phần lớn bệnh nhân hẹp hai lá hậu thấp nặng có giải phẫu phù hợp.
Hiệu quả lâu dài: 70–80% bệnh nhân có kết quả nong tốt ban đầu không tái phát triệu chứng sau 10 năm.
Tại Việt Nam: kỹ thuật nong van hai lá bằng bóng Inoue được áp dụng tại Bệnh viện Bạch Mai từ năm 1997; Viện Tim mạch Việt Nam đã điều trị thành công hơn 5.000 người bệnh bằng kỹ thuật này.
Nong van không cần mổ hở, hồi phục nhanh và có thể thực hiện cả trong thai kỳ tại trung tâm có kinh nghiệm khi cần.

5. Phẫu thuật sửa van hoặc thay van

Chỉ định: khi không thể nong van (van vôi hóa nặng, hở hai lá từ trung bình trở lên, huyết khối nhĩ trái), nong thất bại, tổn thương nhiều van, hoặc hở van nặng có triệu chứng hay rối loạn chức năng thất trái.

Các phương pháp:

Mổ tách van (kín hoặc mở).
Sửa van: bảo tồn van tự nhiên, có thể không cần chống đông lâu dài; tuy nhiên van hậu thấp dày, co rút nên sửa khó hơn và dễ phải mổ lại.
Thay van: dùng van cơ học hoặc van sinh học, có thể thay một hoặc nhiều van; hiện đã có kỹ thuật thay van ít xâm lấn có nội soi hỗ trợ.

Van cơ học hay van sinh học?

Tiêu chí	Van cơ học	Van sinh học
Độ bền	Rất bền, có thể dùng suốt đời	Thoái hóa sau khoảng 10–15 năm, nhanh hơn ở người trẻ
Chống đông	Bắt buộc dùng warfarin suốt đời, theo dõi INR; không dùng DOAC	Thường chỉ cần chống đông vài tháng đầu (trừ khi có rung nhĩ)
Phù hợp với	Người trẻ, tuân thủ tốt, theo dõi INR được	Người lớn tuổi, phụ nữ muốn mang thai, người khó theo dõi chống đông
Lưu ý thai kỳ	Warfarin có nguy cơ gây dị tật thai; cần kế hoạch chống đông đặc biệt	An toàn hơn khi mang thai nhưng có thể phải mổ lại sớm

Phẫu thuật và nong van làm giảm khoảng ba phần tư nguy cơ tử vong ở người có chỉ định, vì vậy tiếp cận can thiệp kịp thời là yếu tố sống còn.

Cách phòng bệnh van tim hậu thấp

Phòng thấp cấp I: điều trị viêm họng liên cầu kịp thời

Đây là “cửa ngõ” quan trọng nhất: điều trị viêm họng do liên cầu bằng kháng sinh phù hợp sẽ ngăn được thấp tim.

Trẻ bị viêm họng kèm sốt, đau họng nhiều, amidan sưng đỏ có mủ, hạch cổ sưng đau – đặc biệt khi không ho, không sổ mũi – cần được đưa đi khám.
Phác đồ thường dùng: tiêm bắp một liều benzathine penicillin, hoặc uống penicillin V đủ 10 ngày, hoặc erythromycin nếu dị ứng penicillin.
Uống đủ liệu trình, không tự ý dừng thuốc khi thấy đỡ đau họng.
Không tự mua kháng sinh: dùng sai thuốc, sai liều vừa không phòng được thấp tim, vừa gây kháng kháng sinh.

Phòng thấp cấp II: tiêm phòng định kỳ, không bỏ mũi

Ghi lịch tiêm vào sổ hoặc cài nhắc trên điện thoại.
Tiêm tại trạm y tế gần nhà nếu có thể; mang theo sổ theo dõi.
Trao đổi với bác sĩ nếu sợ đau, dị ứng hoặc gặp tác dụng phụ – có thể đổi sang thuốc uống thay vì tự bỏ.
Nếu cơ sở y tế hết thuốc, hãy hỏi bác sĩ phương án thay thế thay vì gián đoạn.

Cải thiện điều kiện sống và vệ sinh

Nhà ở thông thoáng, tránh ở chật chội; hạn chế lây nhiễm hô hấp trong gia đình, trường học.
Rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho, hắt hơi.
Dinh dưỡng đầy đủ, giữ ấm cho trẻ, điều trị sớm các bệnh nhiễm trùng da.
Nâng cao nhận thức của phụ huynh và giáo viên về mối liên hệ giữa viêm họng và bệnh tim.

Chăm sóc răng miệng và phòng viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn

Đánh răng hai lần mỗi ngày, khám răng định kỳ khoảng 6 tháng/lần, điều trị sớm sâu răng, viêm nướu.
Luôn thông báo cho nha sĩ và bác sĩ rằng bạn có bệnh van tim, đặc biệt nếu mang van nhân tạo hoặc từng bị viêm nội tâm mạc, để được cân nhắc kháng sinh dự phòng trước thủ thuật.
Tránh xăm hình, xỏ khuyên ở nơi không bảo đảm vô khuẩn; điều trị sớm mọi nhiễm trùng da.

Sàng lọc bằng siêu âm tim ở trẻ em

Siêu âm tim phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, khi chưa có triệu chứng, để bắt đầu tiêm phòng thấp kịp thời.
Thời gian theo dõi siêu âm thường được đề xuất: bệnh nhẹ mỗi 3–5 năm; bệnh vừa mỗi 1–2 năm; bệnh nặng mỗi 6–12 tháng.

Kế hoạch trước khi mang thai

Phụ nữ có bệnh van tim hậu thấp nên khám tim mạch và siêu âm tim trước khi có thai. Người hẹp van hai lá nặng có thể được nong van trước khi mang thai để tim chịu đựng tốt hơn. Người đang dùng warfarin cần được tư vấn kế hoạch chống đông riêng.

Vắc xin phòng liên cầu nhóm A: triển vọng nhưng chưa có

Hiện chưa có vắc xin phòng liên cầu nhóm A được cấp phép. Một số ứng viên đang ở giai đoạn thử nghiệm lâm sàng sớm. Các chuyên gia đặc biệt thận trọng vì vắc xin phải bảo đảm không gây phản ứng chéo với mô tim – chính là cơ chế gây bệnh. Trong nhiều năm tới, kháng sinh vẫn là vũ khí chính.

Câu hỏi thường gặp về bệnh van tim hậu thấp

Bệnh van tim hậu thấp có chữa khỏi được không?

Không thể chữa khỏi hoàn toàn vì tổn thương van là vĩnh viễn. Tuy nhiên, ở giai đoạn rất sớm (đặc biệt ở trẻ em), tổn thương nhẹ có thể thoái lui nếu tiêm phòng thấp đầy đủ. Ở giai đoạn muộn, nong van hoặc phẫu thuật giúp người bệnh sống khỏe, làm việc và sinh hoạt gần như bình thường nếu được theo dõi tốt.

Bệnh van tim hậu thấp có lây không?

Bản thân bệnh van tim không lây. Nhưng vi khuẩn liên cầu nhóm A gây viêm họng thì lây qua đường hô hấp. Vì vậy, người bệnh cần tiêm phòng thấp đều đặn để không bị tái nhiễm và tái phát thấp tim.

Phải tiêm phòng thấp bao lâu?

Tùy mức độ tổn thương tim: ít nhất 5 năm (và đến 18–21 tuổi) nếu không có tổn thương van; ít nhất 10 năm và đến 40–45 tuổi, thậm chí suốt đời, nếu đã có bệnh van tim. Chỉ bác sĩ mới quyết định được thời điểm ngừng tiêm.

Đã thay van rồi có cần tiêm phòng thấp nữa không?

Có. Thay van hoặc nong van không loại bỏ nguy cơ tái phát thấp tim; đợt thấp tim mới có thể làm tổn thương các van còn lại.

Người bệnh van tim hậu thấp có mang thai được không?

Nhiều phụ nữ bị hở van nhẹ hoặc hẹp van nhẹ mang thai an toàn. Tuy nhiên, hẹp van hai lá khít có nguy cơ suy tim tới 50% khi mang thai. Hãy khám tim và siêu âm tim trước khi có thai; có thể cần nong van trước, và người dùng warfarin phải được tư vấn chống đông riêng.

Vì sao người hẹp van hai lá có rung nhĩ không được dùng thuốc chống đông thế hệ mới?

Nghiên cứu cho thấy rivaroxaban kém hiệu quả hơn warfarin ở nhóm này: nhiều biến cố tim mạch, đột quỵ và tử vong hơn, trong khi warfarin không làm tăng chảy máu. Do đó warfarin vẫn là lựa chọn chuẩn.

Trẻ bị viêm họng thì khi nào cần lo về thấp tim?

Khi trẻ 5–15 tuổi bị viêm họng có sốt, đau họng nhiều, amidan có mủ, hạch cổ sưng đau, hãy đưa trẻ đi khám để được dùng kháng sinh đúng và đủ ngày. Nếu khoảng 2–3 tuần sau trẻ sốt lại, đau sưng khớp di chuyển, cử động bất thường hoặc mệt, khó thở, cần đi khám tim mạch ngay.

Người bệnh van tim hậu thấp cần lưu ý gì trong sinh hoạt?

Tái khám và siêu âm tim định kỳ; tiêm phòng thấp đúng lịch; uống thuốc đều, xét nghiệm INR nếu dùng warfarin và tránh tự ý dùng thêm thuốc hay thực phẩm chức năng ảnh hưởng đến thuốc chống đông; ăn nhạt khi có suy tim; vận động vừa sức; giữ vệ sinh răng miệng; đi khám ngay khi khó thở tăng, phù, hồi hộp, ho ra máu hoặc có dấu hiệu yếu liệt.

Kết luận

Bệnh van tim hậu thấp bắt đầu từ một cơn viêm họng không được điều trị và có thể kết thúc bằng những van tim hẹp, hở ở người trẻ. Tin tốt là chúng ta có những công cụ rẻ và hiệu quả: kháng sinh cho viêm họng liên cầu, tiêm benzathine penicillin định kỳ cho người đã bị thấp tim, siêu âm tim để phát hiện sớm, warfarin cho người rung nhĩ, nong van bằng bóng và phẫu thuật van khi cần. Với gia đình có trẻ em, hãy coi trọng mỗi lần viêm họng; với người đã mắc bệnh, hãy kiên trì tiêm phòng và tái khám đúng hẹn.

Lưu ý y khoa: Bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán, tư vấn và điều trị của bác sĩ. Liều thuốc, thời gian tiêm phòng thấp, lựa chọn thuốc chống đông và chỉ định can thiệp van cần được cá thể hóa cho từng người bệnh. Nếu bạn hoặc người thân có triệu chứng nghi ngờ bệnh tim, hãy đến khám tại cơ sở chuyên khoa tim mạch uy tín để được tư vấn cụ thể.

Bệnh van tim hậu thấp: Hiểu đúng để phòng ngừa và điều trị kịp thời