Hở van tim xảy ra khi van đóng không kín, khiến một phần máu chảy ngược lại sau mỗi nhịp đập. Bệnh có thể gặp ở van hai lá, van động mạch chủ hoặc van ba lá. Mức độ dao động từ rất nhẹ, không triệu chứng, đến nặng gây suy tim.

Không có thực phẩm nào chữa được hở van. Tuy vậy, chế độ ăn hợp lý giúp kiểm soát huyết áp, giảm ứ dịch khi đã có suy tim, giữ thuốc chống đông ổn định và hạn chế biến chứng. Hai thay đổi quan trọng nhất là ăn nhạt có kiểm soát và giữ chế độ ăn ổn định khi dùng thuốc chống đông.

Chế độ ăn cho hở van hai lá, van động mạch chủ hay van ba lá về cơ bản giống nhau. Điều làm thay đổi lời khuyên là mức độ bệnh, việc có suy tim hay rung nhĩ kèm theo, và loại thuốc đang dùng.

Nguyên tắc chung: ăn theo kiểu tốt cho tim

Mô hình ăn uống tổng thể quan trọng hơn bất kỳ “siêu thực phẩm” nào. Hai mô hình phù hợp nhất là chế độ DASH và chế độ Địa Trung Hải, có thể áp dụng vào bữa cơm Việt như sau.

Nên tăng	Nên hạn chế
Rau, củ, trái cây đa dạng, nhiều màu	Muối và thực phẩm mặn: mắm, dưa muối, đồ chế biến sẵn
Ngũ cốc nguyên hạt: gạo lứt, yến mạch, khoai lang, bắp	Thực phẩm siêu chế biến: mì gói, xúc xích, chả, snack
Đậu, đỗ, đậu phụ, các loại hạt không muối	Mỡ động vật, da gà, thịt mỡ, đồ chiên ngập dầu
Cá, nhất là cá béo như cá thu, cá nục, cá trích; thịt gia cầm bỏ da	Đường thêm vào: nước ngọt, chè ngọt, bánh kẹo
Dầu thực vật: dầu đậu nành, ô liu, mè, lạc	Rượu bia
Sữa ít béo, sữa chua không đường	Thịt đỏ nhiều mỡ, thịt chế biến sẵn

Ăn cá có lợi cho tim, nhưng viên dầu cá không được khuyến nghị. Loại viên này có thể làm tăng nguy cơ rung nhĩ và tăng chảy máu ở người dùng thuốc chống đông.

Về rượu bia, tốt nhất là không uống, và không nên bắt đầu uống với hy vọng “tốt cho tim”. Về cà phê, không cần cấm tuyệt đối: 1–2 tách mỗi ngày là chấp nhận được nếu không gây hồi hộp. Nên tránh nước tăng lực.

Muối: những con số cần nhớ

Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị dưới 5 g muối mỗi ngày, tương đương dưới 2.000 mg natri. Người Việt hiện ăn trung bình khoảng 8 g muối mỗi ngày, gần gấp đôi mức này.

Cách quy đổi cơ bản: 1 g muối chứa khoảng 400 mg natri. Một thìa cà phê muối (5–6 g) chứa khoảng 2.300 mg natri.

Phần lớn muối trong bữa ăn Việt không đến từ lọ muối, mà từ gia vị nêm và chấm. Bảng dưới giúp ước lượng lượng natri trong các gia vị quen thuộc.

Gia vị, món ăn	Lượng natri ước tính
1 thìa cà phê nước mắm (5 ml)	Khoảng 385 mg, gần bằng 1 g muối
1 g hạt nêm	Khoảng 200 mg
1 g bột ngọt	Khoảng 130 mg
1 ml nước tương	Khoảng 56 mg
1 gói mì ăn liền	Khoảng 1.700 mg (4,3 g muối)
1 bát phở ăn hết nước	Gần 1.800 mg (khoảng 4,5 g muối)

Chỉ riêng một bát phở húp cạn nước đã gần chạm mức muối khuyến nghị cho cả ngày. Hàm lượng thực tế thay đổi theo cách nấu và nhãn hiệu, nên các con số trên chỉ dùng để ước lượng.

Điều chỉnh theo mức độ bệnh

Mức ăn nhạt và việc có cần hạn chế nước hay không phụ thuộc vào giai đoạn bệnh.

Tình trạng	Mục tiêu muối	Nước uống	Lưu ý thêm
Hở van nhẹ đến vừa, không triệu chứng	Dưới 5 g muối/ngày	Không cần hạn chế	Kiểm soát huyết áp, cân nặng; tái khám, siêu âm tim định kỳ
Có tăng huyết áp kèm theo	Khoảng 1.500 mg natri/ngày (khoảng 3,75 g muối)	Không cần hạn chế	Tăng rau quả giàu kali nếu thuốc cho phép
Hở van nặng, đã có suy tim	Thường khoảng 2.000 mg natri/ngày trở xuống, theo chỉ định	Chỉ hạn chế khi bác sĩ chỉ định, thường 1,5–2 lít/ngày ở suy tim nặng	Cân mỗi sáng; chia 4–6 bữa nhỏ
Có rung nhĩ	Như các nhóm trên	Như các nhóm trên	Kiêng rượu; cà phê vừa phải vẫn được

Người đã có suy tim

Lượng dịch cần tính cả canh, cháo, sữa và trái cây nhiều nước. Bữa ăn Việt nhiều canh nên rất dễ vượt mức nếu không để ý. Khi trời nóng, khi bị nôn hoặc tiêu chảy, cần hỏi bác sĩ để điều chỉnh, vì người dùng thuốc lợi tiểu dễ bị mất nước.

Nên cân mỗi sáng, sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn, cùng một cân và cùng loại quần áo. Tăng hơn 2 kg trong 3 ngày là dấu hiệu ứ dịch và cần báo bác sĩ.

Ăn nhạt cũng không nên đến mức cực đoan. Nghiên cứu cho thấy giảm natri xuống dưới 1.500 mg/ngày không làm giảm tử vong hay nhập viện ở người suy tim. Người suy tim nặng lại dễ suy dinh dưỡng, nên ăn quá nhạt đến mức chán ăn, bỏ bữa cũng nguy hiểm.

Người có rung nhĩ

Kiêng rượu giúp giảm rõ rệt nguy cơ rung nhĩ tái phát. Ngược lại, khoảng một tách cà phê mỗi ngày không làm bệnh nặng thêm, nên không cần kiêng cà phê nếu uống không thấy hồi hộp.

Thuốc và thực phẩm: những tương tác cần biết

Thuốc chống đông kháng vitamin K (warfarin, acenocoumarol/Sintrom)

Nguyên tắc quan trọng nhất là giữ lượng vitamin K ổn định mỗi ngày, không phải kiêng rau xanh. Kiêng rau đột ngột rồi ăn lại sẽ làm chỉ số INR dao động mạnh, dễ gây chảy máu hoặc tạo cục máu đông.

Rau giàu vitamin K gồm rau muống, rau ngót, mồng tơi, cải ngọt, cải xanh, rau lang, rau dền, bông cải xanh, bắp cải, xà lách, hành lá và rau thơm. Cách làm thực tế là ăn khẩu phần gần giống nhau mỗi ngày, ví dụ một bát canh rau và một đĩa rau luộc. Tránh ăn dồn, như một bữa lẩu thật nhiều rau, và tránh bỏ rau nhiều ngày liền. Khi đổi mùa rau hoặc đi xa, nên xét nghiệm INR sớm hơn.

Những thứ cần hỏi bác sĩ trước khi dùng:

Rượu bia: uống nhiều một lần làm tăng nguy cơ chảy máu, uống lâu dài làm thay đổi tác dụng thuốc. Tốt nhất là không uống.
Thực phẩm chức năng làm tăng nguy cơ chảy máu: tỏi dạng viên, bạch quả, gừng liều cao, nghệ hoặc curcumin, dầu cá, vitamin E, đương quy, đan sâm.
Thực phẩm chức năng làm giảm tác dụng thuốc: nhân sâm, coenzyme Q10, viên bổ sung vitamin K.
Thuốc nam, thuốc đông y, “thuốc bổ tim”: thành phần thường không rõ, là nguy cơ thực sự. Không tự dùng khi đang theo dõi INR.
Bưởi và nước bưởi: các nguồn chưa thống nhất về mức độ tương tác. Cách an toàn là ăn vừa phải và đều đặn, không đột ngột uống nhiều.

Tỏi, gừng, nghệ dùng làm gia vị với lượng bình thường thường không đáng lo.

Người đã thay van tim cơ học

Người thay van cơ học phải uống thuốc kháng vitamin K suốt đời. Các thuốc chống đông thế hệ mới như dabigatran, rivaroxaban, apixaban không được dùng cho van cơ học. Mục tiêu INR thường là 2,0–3,0 với van động mạch chủ và 2,5–3,5 với van hai lá, nhưng con số cụ thể do bác sĩ quyết định.

Tuyệt đối không tự ngừng thuốc, vì đã có trường hợp bị đột quỵ do tự ý dừng thuốc chống đông. Khi nhổ răng, mua thuốc mới hay khám bệnh khác, luôn báo mình đang dùng thuốc chống đông.

Thuốc lợi tiểu, thuốc huyết áp và kali

Việc nên ăn nhiều hay hạn chế thực phẩm giàu kali phụ thuộc vào thuốc đang dùng.

Nhóm thuốc	Tác động lên kali	Ăn uống
Furosemide, hydrochlorothiazide, indapamide	Làm mất kali	Thường được khuyến khích ăn chuối, cam, khoai, đậu, rau xanh, tùy xét nghiệm máu
Spironolactone, eplerenone	Làm tăng kali	Không dùng muối ăn kiêng chứa kali hay viên kali; ăn trái cây giàu kali ở mức vừa phải
Enalapril, perindopril, losartan, valsartan, sacubitril/valsartan	Làm tăng kali, càng tăng khi dùng chung spironolactone hoặc có suy thận	Như trên; kiểm tra kali và chức năng thận định kỳ

Muối giảm natri, giàu kali (muối ăn kiêng) có lợi cho người tăng huyết áp nói chung. Tuy vậy, người đang dùng spironolactone, thuốc ức chế men chuyển, thuốc ức chế thụ thể hoặc có bệnh thận không được tự dùng, vì tăng kali máu có thể gây loạn nhịp nguy hiểm.

Răng miệng và phòng viêm nội tâm mạc

Viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn là biến chứng nặng ở người bệnh van tim. Vi khuẩn từ miệng vào máu chủ yếu qua những hoạt động hằng ngày như đánh răng, nhai thức ăn, nhất là khi răng lợi đang viêm, chứ không chỉ qua thủ thuật nha khoa. Vì vậy, giữ răng miệng khỏe quan trọng hơn uống kháng sinh dự phòng.

Kháng sinh dự phòng trước thủ thuật nha khoa chỉ dành cho nhóm nguy cơ cao: người có van nhân tạo, người đã sửa van có dùng vật liệu nhân tạo, người từng bị viêm nội tâm mạc và một số bệnh tim bẩm sinh. Hở van tự nhiên đơn thuần thường không cần.

Việc cần làm mỗi ngày:

Đánh răng 2 lần mỗi ngày và dùng chỉ nha khoa.
Khám răng, lấy cao răng định kỳ; điều trị sâu răng, viêm lợi sớm.
Hạn chế đồ ngọt, nước ngọt và ăn vặt nhiều lần để giảm sâu răng.
Ăn đủ đạm, rau quả và vitamin C để nướu khỏe.

Áp dụng vào bữa ăn Việt Nam

Thay đổi cách nêm nếm và chấm chan trong bếp nhà mình là cách giảm muối hiệu quả nhất, vì phần lớn natri đến từ gia vị.

Thực phẩm nên hạn chế

Mắm các loại: nước mắm chấm, mắm ruốc, mắm nêm, mắm tôm, mắm cá, mắm sò.
Đồ muối chua: tôm chua, dưa món, cà pháo muối, dưa cải muối.
Món nước: bún bò Huế, phở, bún, miến, hủ tiếu, lẩu, mì gói, cháo gói. Các món dùng mắm ruốc trực tiếp như cơm hến, bún hến thường rất mặn.
Đồ chế biến sẵn: chả, nem chua, giò lụa, lạp xưởng, xúc xích, cá khô, mực khô, ruốc (chà bông), đồ hộp, snack, bánh quy mặn.
Gia vị đóng gói: hạt nêm, bột canh, bột ngọt, nước tương, tương ớt, các loại sốt.

Mẹo giảm muối khi nấu và ăn

Không húp cạn nước dùng bún, phở, bún bò, và không nêm thêm vào bát. Đây là thay đổi hiệu quả nhất với thói quen ăn sáng bằng món nước.
Chấm thay vì chan. Pha nước mắm loãng với chanh, tỏi, ớt, dùng chén nhỏ riêng. Ăn rau luộc không chấm, hoặc chấm rất ít.
Mỗi món chỉ một nguồn mặn. Đã có nước mắm thì không thêm hạt nêm và bột ngọt.
Thay vị mặn bằng hương vị khác: sả, gừng, tỏi, hành, tiêu, ớt, chanh, me, khế, thơm, rau thơm, nước hầm xương hoặc rau củ tự nấu không nêm.
Nêm sau cùng, khi món đã chín, sẽ tốn ít muối hơn. Giảm dần mỗi tuần; vị giác thường quen sau vài tuần.
Ưu tiên luộc, hấp, nướng thay vì kho, rim. Món kho mặn như cá kho tộ, thịt kho mắm chỉ nên ăn ít và thỉnh thoảng.
Đọc nhãn sản phẩm: trên 460 mg natri mỗi khẩu phần là nhiều, dưới 115 mg là ít.
Khi ăn ngoài, gọi món “nêm nhạt”, xin để nước mắm riêng và ăn nhiều rau hơn.

Thực đơn mẫu một ngày

Thực đơn dưới đây dành cho người hở van có tăng huyết áp hoặc suy tim nhẹ, không dùng thuốc giữ kali. Năng lượng khoảng 1.600–1.900 kcal, natri khoảng 1.500–2.000 mg.

Bữa	Món ăn	Ghi chú
Sáng	Cháo yến mạch hoặc cháo gạo lứt nấu gà xé, hành, gừng; 1 quả trứng luộc. Hoặc bún/phở tự nấu bằng nước hầm xương không nêm hạt nêm, nhiều rau	Ăn ngoài thì không húp nước, không thêm mắm
Phụ sáng	1 hũ sữa chua không đường, nửa quả chuối hoặc một miếng đu đủ
Trưa	1 bát cơm (trộn gạo lứt nếu được); cá nục hoặc cá thu hấp gừng, nướng sả; rau muống hoặc bí xanh luộc; canh bí đao nấu tôm tươi nêm nhạt	Khoảng 1 thìa cà phê nước mắm pha loãng cho cả bữa
Phụ chiều	Một nắm nhỏ lạc rang hoặc hạt điều không muối; một miếng thanh long hoặc ổi
Tối	1 bát cơm; đậu phụ sốt cà chua hoặc gà bỏ da xào nấm; rau cải hoặc su su luộc; canh rau ngót	Không ăn kèm dưa muối, tôm chua, mắm
Tối muộn (nếu cần)	1 ly sữa ít béo không đường	Tính vào lượng nước nếu bị hạn chế

Người dùng warfarin hoặc Sintrom nên giữ lượng rau xanh ở bữa trưa và bữa tối gần như nhau mỗi ngày. Người suy tim bị hạn chế nước nên bớt canh, ăn cơm khô hơn. Người dùng spironolactone hoặc thuốc ức chế men chuyển cần hỏi bác sĩ về lượng chuối, cam, khoai và nước dừa.

Cân nặng, vận động và khi nào cần đi khám

Cân nặng

Thừa cân làm tăng huyết áp và tăng gánh cho tim, vì vậy nên duy trì cân nặng hợp lý. Ngược lại, người suy tim nặng cần chú ý khi sụt cân không chủ ý, vì đó cũng là dấu hiệu xấu. Người dùng thuốc chống đông không nên giảm cân nhanh bằng ăn kiêng khắc nghiệt, vì thay đổi ăn uống đột ngột làm INR dao động.

Vận động

Đa số người hở van nhẹ đến vừa, không triệu chứng có thể đi bộ, đạp xe nhẹ, bơi khoảng 150 phút mỗi tuần. Người hở van nặng hoặc có suy tim cần bác sĩ đánh giá mức gắng sức an toàn. Sau phẫu thuật sửa hoặc thay van, nên tham gia chương trình phục hồi chức năng tim mạch.

Đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu khi

Khó thở tăng, khó thở khi nằm, phải kê cao gối hoặc thức giấc vì ngạt thở.
Tăng cân nhanh: hơn 2 kg trong 3 ngày, hoặc 1–1,5 kg trong một ngày.
Phù chân hoặc bụng tăng, tiểu ít.
Hồi hộp, tim đập nhanh không đều, choáng, ngất, đau ngực.
Dấu hiệu chảy máu khi dùng thuốc chống đông: chảy máu chân răng hoặc chảy máu cam kéo dài, nước tiểu đỏ, phân đen, bầm tím nhiều.
Dấu hiệu đột quỵ: méo miệng, yếu nửa người, nói khó.
Sốt kéo dài không rõ nguyên nhân, nhất là ở người có van nhân tạo.

Nên gặp bác sĩ dinh dưỡng khi

Mới được chẩn đoán suy tim hoặc được chỉ định hạn chế nước.
Mới bắt đầu dùng warfarin, Sintrom, hoặc chỉ số INR dao động liên tục.
Có kèm đái tháo đường, bệnh thận hoặc rối loạn kali.
Bị sụt cân, chán ăn, hoặc béo phì cần giảm cân an toàn.

Lời kết

Với người hở van tim, ăn uống đúng cách gói gọn trong vài thói quen:

Bớt mắm, bớt nước dùng, chấm thay vì chan.
Ăn rau xanh đều đặn mỗi ngày, nhất là khi dùng thuốc chống đông.
Không tự dùng thuốc nam hay thực phẩm chức năng.
Cân mỗi sáng nếu đã có suy tim.
Giữ răng miệng sạch.

Hiện chưa có nghiên cứu nào chứng minh chế độ ăn làm chậm tiến triển của hở van. Các khuyến nghị trên được rút ra từ nghiên cứu về tăng huyết áp, suy tim và rung nhĩ, vốn là những tình trạng thường đi kèm. Mức hạn chế muối và nước cụ thể của mỗi người phải do bác sĩ điều trị quyết định.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn của bác sĩ tim mạch. Người đang dùng thuốc chống đông, đã thay van, có suy tim hoặc bệnh thận cần được bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng tư vấn riêng.

Chế độ dinh dưỡng cho bệnh nhân hở van tim