Rối loạn nhịp tim là tình trạng tim đập quá nhanh, quá chậm hoặc không đều do hệ thống điện của tim hoạt động bất thường. Nhiều trường hợp lành tính, nhưng một số dạng như rung nhĩ hay rung thất có thể gây đột quỵ, suy tim, thậm chí đột tử.

Bài viết dưới đây tổng hợp kiến thức về rối loạn nhịp tim: định nghĩa, phân loại, nguyên nhân, triệu chứng, cơ chế, hậu quả, phương pháp điều trị và cách phòng bệnh. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ tim mạch.

Rối loạn nhịp tim là gì? Định nghĩa và phân loại

Định nghĩa

Rối loạn nhịp tim (arrhythmia) là bất thường về tần số, sự đều đặn hoặc đường dẫn truyền của xung điện trong tim. Ở người trưởng thành, nhịp tim lúc nghỉ bình thường khoảng 60–100 lần/phút, đều và khởi phát từ nút xoang.

Tim có một “hệ thống điện” riêng gồm nút xoang, nút nhĩ thất, bó His và mạng Purkinje. Khi bất kỳ khâu nào trong hệ thống này trục trặc, nhịp tim sẽ bị rối loạn.

Phân loại rối loạn nhịp tim

Nhóm	Đặc điểm	Ví dụ thường gặp
Nhịp tim nhanh (tachycardia)	Trên 100 lần/phút khi nghỉ	Nhịp nhanh xoang, nhịp nhanh kịch phát trên thất (PSVT), nhịp nhanh thất
Nhịp tim chậm (bradycardia)	Dưới 60 lần/phút khi nghỉ	Nhịp chậm xoang, hội chứng suy nút xoang, block nhĩ thất độ I–III
Nhịp không đều	Khoảng cách giữa các nhịp thay đổi	Rung nhĩ, cuồng nhĩ
Ngoại tâm thu	Nhịp đến sớm xen giữa nhịp bình thường	Ngoại tâm thu nhĩ, ngoại tâm thu thất
Rối loạn nhịp nguy hiểm tính mạng	Tim mất khả năng bơm máu	Rung thất, nhịp nhanh thất vô mạch, xoắn đỉnh

Ngoài ra, theo vị trí khởi phát, rối loạn nhịp được chia thành rối loạn nhịp trên thất (xuất phát từ tâm nhĩ hoặc nút nhĩ thất) và rối loạn nhịp thất (xuất phát từ tâm thất). Rối loạn nhịp thất thường nguy hiểm hơn.

Rung nhĩ là dạng rối loạn nhịp kéo dài phổ biến nhất ở người lớn, tỷ lệ tăng rõ theo tuổi.

Nguyên nhân gây rối loạn nhịp tim

Rối loạn nhịp tim thường do bệnh lý tim mạch nền, nhưng cũng có thể do bệnh toàn thân, thuốc hoặc lối sống. Một số trường hợp không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng (vô căn).

Bệnh lý tim mạch

Bệnh mạch vành và nhồi máu cơ tim: sẹo cơ tim làm xung điện dẫn truyền bất thường.
Tăng huyết áp kéo dài: làm dày và giãn buồng tim, đặc biệt là tâm nhĩ trái.
Suy tim, bệnh cơ tim (giãn, phì đại), viêm cơ tim.
Bệnh van tim, nhất là hẹp hoặc hở van hai lá.
Bệnh tim bẩm sinh và bất thường đường dẫn truyền như hội chứng Wolff-Parkinson-White (WPW).
Bệnh kênh ion di truyền: hội chứng QT dài, hội chứng Brugada.

Bệnh lý ngoài tim

Cường giáp hoặc suy giáp.
Rối loạn điện giải: kali, magie, canxi máu quá cao hoặc quá thấp.
Đái tháo đường, béo phì, ngưng thở khi ngủ.
Bệnh phổi mạn tính (COPD), thiếu máu, sốt, nhiễm trùng nặng.

Thuốc, chất kích thích và lối sống

Rượu bia (kể cả uống nhiều trong một lần), thuốc lá, cà phê và nước tăng lực liều cao.
Ma túy kích thích như cocaine, amphetamine.
Một số thuốc: thuốc chống loạn nhịp, một số kháng sinh, thuốc chống trầm cảm, thuốc cảm cúm chứa chất co mạch.
Căng thẳng tâm lý, thiếu ngủ, gắng sức quá mức.

Yếu tố nguy cơ

Tuổi cao, tiền sử gia đình có người đột tử hoặc rối loạn nhịp, ít vận động và các bệnh lý chuyển hóa làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Triệu chứng rối loạn nhịp tim

Nhiều người bị rối loạn nhịp tim không có triệu chứng và chỉ phát hiện khi đo điện tâm đồ định kỳ. Khi có, triệu chứng phụ thuộc vào loại rối loạn và mức độ ảnh hưởng tới lưu lượng máu.

Triệu chứng thường gặp

Hồi hộp, đánh trống ngực, cảm giác tim đập mạnh hoặc “hẫng một nhịp”.
Tim đập quá nhanh, quá chậm hoặc lúc nhanh lúc chậm.
Mệt mỏi, giảm khả năng gắng sức.
Khó thở, nhất là khi vận động hoặc nằm.
Chóng mặt, choáng váng, hoa mắt.
Đau hoặc tức ngực.
Lo âu, vã mồ hôi.

Dấu hiệu cần cấp cứu ngay

Gọi cấp cứu (115 tại Việt Nam) nếu xuất hiện:

Ngất hoặc gần ngất.
Đau ngực dữ dội, kéo dài.
Khó thở nặng.
Dấu hiệu đột quỵ: méo miệng, yếu hoặc tê nửa người, nói khó.
Ngừng tim: bất tỉnh, không thở hoặc thở ngáp. Cần ép tim ngoài lồng ngực và dùng máy sốc điện tự động (AED) nếu có.

Cơ chế gây rối loạn nhịp tim

Rối loạn nhịp tim xảy ra theo hai nhóm cơ chế chính: rối loạn hình thành xung điện và rối loạn dẫn truyền xung điện.

Đường đi bình thường của xung điện

Nút xoang ở tâm nhĩ phải phát xung, đóng vai trò “máy tạo nhịp tự nhiên”.
Xung lan khắp hai tâm nhĩ, làm tâm nhĩ co bóp.
Xung tới nút nhĩ thất, được trì hoãn ngắn để máu kịp xuống tâm thất.
Xung đi qua bó His, hai nhánh bó và mạng Purkinje, làm tâm thất co bóp đồng bộ.

Rối loạn hình thành xung

Tăng tính tự động: nút xoang hoặc một ổ tế bào ngoài nút xoang tự phát xung nhanh hơn bình thường, ví dụ do cường giao cảm, thiếu máu cơ tim, cường giáp.
Giảm tính tự động: nút xoang phát xung chậm hoặc ngưng, gây nhịp chậm.
Hoạt động khởi kích (triggered activity): dao động điện thế bất thường sau mỗi nhịp (hậu khử cực sớm hoặc muộn) tạo ra nhịp phụ. Cơ chế này liên quan đến hội chứng QT dài, xoắn đỉnh, ngộ độc digoxin.

Rối loạn dẫn truyền xung

Block dẫn truyền: xung bị chậm hoặc chặn tại nút nhĩ thất hay các nhánh bó, gây nhịp chậm.
Vòng vào lại (re-entry): xung đi theo một vòng khép kín và kích hoạt lặp lại vùng cơ tim. Đây là cơ chế phổ biến nhất của nhịp nhanh, gặp trong cuồng nhĩ, nhịp nhanh kịch phát trên thất, hội chứng WPW và nhịp nhanh thất sau nhồi máu.

Với rung nhĩ, nhiều sóng điện hỗn loạn (thường khởi phát từ vùng tĩnh mạch phổi) làm tâm nhĩ “rung” thay vì co bóp. Quá trình xơ hóa và giãn tâm nhĩ theo thời gian khiến rung nhĩ ngày càng dễ duy trì.

Hậu quả của rối loạn nhịp tim

Mức độ nguy hiểm khác nhau rất lớn: ngoại tâm thu đơn lẻ thường lành tính, trong khi rung thất có thể gây tử vong trong vài phút nếu không được sốc điện.

Biến chứng	Cơ chế	Thường gặp ở
Đột quỵ não	Máu ứ trong tâm nhĩ tạo cục máu đông, trôi lên não	Rung nhĩ, cuồng nhĩ
Suy tim	Tim đập quá nhanh hoặc không đồng bộ kéo dài làm cơ tim suy yếu	Rung nhĩ nhanh, nhịp nhanh kéo dài
Ngất, té ngã, chấn thương	Lưu lượng máu lên não giảm đột ngột	Nhịp chậm nặng, block nhĩ thất, nhịp nhanh thất
Ngừng tim, đột tử	Tim mất khả năng bơm máu	Rung thất, nhịp nhanh thất, xoắn đỉnh
Suy giảm nhận thức	Thiếu máu não và vi huyết khối kéo dài	Rung nhĩ

Ngoài ra, triệu chứng hồi hộp, mệt mỏi kéo dài làm giảm chất lượng cuộc sống, gây lo âu và hạn chế khả năng làm việc. Phát hiện và điều trị sớm giúp giảm đáng kể các biến chứng này.

Chẩn đoán và điều trị rối loạn nhịp tim

Điều trị nhằm ba mục tiêu: kiểm soát nhịp tim, phòng ngừa biến chứng (nhất là đột quỵ) và xử lý nguyên nhân nền. Phác đồ cụ thể do bác sĩ tim mạch quyết định dựa trên loại rối loạn và tình trạng từng người.

Các phương pháp chẩn đoán

Điện tâm đồ (ECG): xét nghiệm cơ bản, nhanh, không đau.
Holter điện tâm đồ 24–48 giờ hoặc máy ghi biến cố dài ngày, thiết bị cấy dưới da: bắt các cơn rối loạn thoáng qua.
Siêu âm tim: đánh giá cấu trúc, chức năng tim và van tim.
Nghiệm pháp gắng sức, xét nghiệm máu (điện giải, chức năng tuyến giáp).
Thăm dò điện sinh lý tim: xác định chính xác vị trí và cơ chế rối loạn.

Thay đổi lối sống và điều trị nguyên nhân

Điều chỉnh tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, rối loạn điện giải; giảm cân, hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá. Với nhiều người, đây là bước nền giúp giảm số cơn tái phát.

Điều trị bằng thuốc

Thuốc kiểm soát tần số tim: chẹn beta, chẹn kênh canxi, digoxin.
Thuốc kiểm soát nhịp (chống loạn nhịp): amiodarone, flecainide, propafenone, sotalol…
Thuốc chống đông: dùng cho người rung nhĩ có nguy cơ đột quỵ, như warfarin hoặc nhóm thuốc chống đông đường uống thế hệ mới.

Không tự ý dùng hoặc ngưng thuốc chống loạn nhịp vì chính các thuốc này có thể gây rối loạn nhịp mới nếu dùng sai.

Thủ thuật và can thiệp

Nghiệm pháp cường phế vị (do bác sĩ hướng dẫn): có thể cắt một số cơn nhịp nhanh trên thất.
Sốc điện chuyển nhịp: đưa tim về nhịp xoang, dùng trong cấp cứu hoặc có kế hoạch.
Triệt đốt qua catheter bằng sóng có tần số radio, đốt lạnh hoặc trường xung điện: phá hủy ổ hoặc đường dẫn truyền bất thường, có thể chữa khỏi nhiều dạng nhịp nhanh.
Máy tạo nhịp tim: cho người nhịp chậm có triệu chứng hoặc block nhĩ thất nặng.
Máy phá rung cấy dưới da (ICD): tự động phát hiện và sốc điện khi có rung thất, nhịp nhanh thất, phòng đột tử.
Bít tiểu nhĩ trái: lựa chọn phòng đột quỵ cho người rung nhĩ không dùng được thuốc chống đông lâu dài.
Phẫu thuật (như phẫu thuật Maze), thường kết hợp khi mổ tim vì bệnh khác.

Cách phòng ngừa rối loạn nhịp tim

Phòng bệnh tập trung vào bảo vệ tim khỏi các tổn thương nền và tránh các yếu tố kích hoạt cơn rối loạn nhịp.

Ăn uống lành mạnh cho tim: nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá; hạn chế muối, mỡ động vật, đồ chế biến sẵn.
Vận động đều đặn: khoảng 150 phút/tuần với cường độ vừa phải như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi; người đã có bệnh tim nên hỏi bác sĩ trước khi tập nặng.
Duy trì cân nặng hợp lý và vòng eo trong giới hạn khuyến nghị.
Kiểm soát tốt bệnh nền: huyết áp, đường huyết, mỡ máu, bệnh tuyến giáp, ngưng thở khi ngủ.
Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, tránh ma túy và nước tăng lực.
Dùng cà phê điều độ; nếu thấy hồi hộp sau khi uống, nên giảm bớt.
Quản lý căng thẳng và ngủ đủ giấc: thiền, hít thở sâu, yoga, ngủ 7–8 giờ mỗi đêm.
Thận trọng khi dùng thuốc: không tự ý dùng thuốc cảm, thuốc giảm cân, thực phẩm chức năng chứa chất kích thích; báo bác sĩ nếu đang dùng nhiều loại thuốc.
Khám sức khỏe định kỳ, đo điện tâm đồ khi có triệu chứng hoặc tiền sử gia đình đột tử, rối loạn nhịp.

Người đã được chẩn đoán rối loạn nhịp tim cần tái khám đúng hẹn, dùng thuốc đúng chỉ định và học cách tự bắt mạch để phát hiện sớm cơn tái phát.

Câu hỏi thường gặp về rối loạn nhịp tim

Rối loạn nhịp tim có nguy hiểm không?

Tùy loại. Ngoại tâm thu đơn lẻ ở người tim khỏe thường lành tính, nhưng rung nhĩ làm tăng nguy cơ đột quỵ và rung thất có thể gây đột tử. Vì vậy, cần khám để xác định đúng loại.

Rối loạn nhịp tim có chữa khỏi được không?

Một số dạng như nhịp nhanh kịch phát trên thất, hội chứng WPW, cuồng nhĩ có thể chữa khỏi bằng triệt đốt qua catheter. Các dạng khác thường được kiểm soát lâu dài bằng thuốc hoặc thiết bị.

Người trẻ có bị rối loạn nhịp tim không?

Có. Người trẻ có thể gặp nhịp nhanh trên thất, hội chứng WPW, hội chứng QT dài hoặc rối loạn nhịp do chất kích thích, căng thẳng, thiếu ngủ.

Khi nào cần đi khám tim mạch?

Nên đi khám khi hồi hộp, đánh trống ngực lặp lại, chóng mặt, khó thở, đau ngực, hoặc gia đình có người đột tử sớm. Ngất hoặc đau ngực dữ dội cần cấp cứu ngay.

Kết luận

Rối loạn nhịp tim là bệnh lý phổ biến, biểu hiện đa dạng từ lành tính đến đe dọa tính mạng. Nhận biết sớm triệu chứng, kiểm soát bệnh nền và duy trì lối sống lành mạnh là chìa khóa giảm biến chứng. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy đến cơ sở y tế chuyên khoa tim mạch để được chẩn đoán và điều trị phù hợp.

Bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn y khoa.

Rối loạn nhịp tim: Nguyên nhân, triệu chứng, cơ chế, điều trị và cách phòng ngừa