Bệnh loãng xương: nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa
Nếu bạn băn khoăn về vấn đề liên quan đến đối tượng loãng xương, hãy trao đổi nhanh với trợ lý ảo AI để tìm hiểu thông tin trước khi đến bác sĩ.
Trao đổi với Trợ lý Cơ xương khớp →giúp bạn hiểu được các dấu hiệu liên quan đến đau khớp, chấn thương, thoái hóa và các bệnh cơ xương khớp để có thể đánh giá nhanh và đến bác sĩ kịp thời.
Bệnh loãng xương là tình trạng xương mất dần khối lượng và cấu trúc, trở nên giòn và dễ gãy dù chỉ va chạm nhẹ. Bệnh thường tiến triển âm thầm cho đến khi xảy ra gãy xương. Theo Quỹ Loãng xương Quốc tế (IOF), trên toàn cầu cứ 3 phụ nữ trên 50 tuổi thì có 1 người, và cứ 5 nam giới trên 50 tuổi thì có 1 người sẽ bị gãy xương do loãng xương. Bạn có thể phát hiện bệnh sớm bằng cách đo mật độ xương, và có thể làm chậm tiến triển bằng lối sống phù hợp cùng điều trị đúng chỉ định.
Loãng xương là gì?
Theo Viện Quốc gia về Viêm khớp, Cơ xương và Bệnh da Hoa Kỳ (NIAMS), loãng xương xảy ra khi mật độ khoáng và khối lượng xương giảm, hoặc khi cấu trúc và độ bền của xương thay đổi. Những thay đổi này làm tăng nguy cơ gãy xương. Bệnh được gọi là “bệnh thầm lặng” vì thường không gây triệu chứng cho đến khi xương bị gãy. Các vị trí hay gãy nhất là xương hông, đốt sống và cổ tay.
Số liệu toàn cầu: Theo IOF, nếu dùng định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), loãng xương ảnh hưởng khoảng 21,2% phụ nữ và 6,3% nam giới trên 50 tuổi, tức khoảng 500 triệu người. IOF cũng dẫn dữ liệu của nhóm nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu (GBD): mỗi năm thế giới có tới 37 triệu ca gãy xương do xương yếu ở người trên 55 tuổi, tương đương khoảng 70 ca mỗi phút.
Tại Việt Nam: Nghiên cứu Loãng xương Việt Nam (Vietnam Osteoporosis Study – VOS) thực hiện tại TP. Hồ Chí Minh ghi nhận khoảng 14% phụ nữ và 5% nam giới từ 50 tuổi trở lên bị loãng xương khi đo tại cổ xương đùi. Một nghiên cứu năm 2021 đo cả cột sống thắt lưng và cổ xương đùi trên 1.421 phụ nữ và 652 nam giới cho tỷ lệ cao hơn: 27% ở nữ và 13% ở nam. Vì các nghiên cứu đo ở vị trí khác nhau và chọn mẫu khác nhau, hiện chưa có một con số thống nhất cho cả nước.
Phân loại loãng xương
Về nguyên nhân, loãng xương được chia thành hai nhóm lớn. Loãng xương nguyên phát liên quan đến mãn kinh và tuổi tác. Loãng xương thứ phát do bệnh lý khác hoặc do thuốc gây ra. Về mức độ, bác sĩ dựa vào T-score, là chỉ số so sánh mật độ xương của bạn với mật độ xương của người trưởng thành trẻ khỏe mạnh, theo tiêu chuẩn của WHO.
| Loại | Đặc điểm | Mức độ |
|---|---|---|
| Nguyên phát type I (sau mãn kinh) | Do giảm estrogen sau mãn kinh, mất xương nhanh, hay gãy đốt sống và cổ tay | Phổ biến ở phụ nữ sau mãn kinh |
| Nguyên phát type II (tuổi già) | Mất xương từ từ theo tuổi ở cả nam và nữ, liên quan đến giảm tạo xương và giảm hấp thu canxi | Gặp ở người cao tuổi |
| Thứ phát | Do bệnh nội tiết, bệnh tiêu hóa, viêm khớp dạng thấp, hoặc do dùng lâu dài corticoid, thuốc chống động kinh… | Có thể gặp ở mọi lứa tuổi |
| Bình thường | T-score từ -1 trở lên | Xương khỏe |
| Thiếu xương (osteopenia) | T-score trong khoảng -1 đến -2,5 | Mất xương nhẹ, cần theo dõi |
| Loãng xương | T-score từ -2,5 trở xuống | Nguy cơ gãy xương tăng rõ |
| Loãng xương nặng | T-score từ -2,5 trở xuống và đã có ít nhất một lần gãy xương do xương yếu | Nặng, cần điều trị tích cực |
Theo NIAMS, mỗi khi T-score giảm 1 điểm, nguy cơ gãy xương tăng khoảng 1,5 đến 2 lần.
Nguyên nhân gây bệnh loãng xương
Nguyên nhân chính
Xương là mô sống, liên tục bị phá hủy và được tái tạo. Theo Mayo Clinic, phần lớn người đạt khối lượng xương đỉnh vào khoảng 30 tuổi. Sau tuổi này, xương mất đi nhanh hơn tốc độ được tạo mới. Loãng xương xảy ra khi quá trình tạo xương không theo kịp quá trình mất xương. Vì vậy, khối lượng xương tích lũy được thời trẻ càng cao thì nguy cơ loãng xương về sau càng thấp.
Yếu tố nguy cơ
| Nhóm | Yếu tố cụ thể |
|---|---|
| Không thể thay đổi | Giới nữ; tuổi cao; người da trắng hoặc gốc châu Á; cha mẹ hoặc anh chị em bị loãng xương, nhất là cha mẹ từng gãy xương hông; khung xương nhỏ |
| Có thể thay đổi | Ăn thiếu canxi, vitamin D, protein; ít vận động hoặc nằm lâu; hút thuốc lá; uống nhiều rượu bia (Mayo Clinic lưu ý mức trên 2 ly mỗi ngày); ăn kiêng quá mức |
| Nội tiết và bệnh lý | Thiếu estrogen sau mãn kinh hoặc mất kinh kéo dài; testosterone thấp ở nam; bệnh tuyến giáp, cận giáp, tuyến thượng thận; bệnh tiêu hóa, viêm khớp dạng thấp, chán ăn tâm thần |
| Thuốc dùng dài hạn | Glucocorticoid (corticoid), thuốc chống động kinh, một số thuốc nội tiết điều trị ung thư vú và ung thư tuyến tiền liệt, thuốc ức chế bơm proton, thuốc chống trầm cảm nhóm SSRI |
Đối tượng có nguy cơ cao
- Phụ nữ sau mãn kinh: theo NIAMS, ở nhiều phụ nữ, quá trình mất xương dẫn đến loãng xương bắt đầu từ một đến hai năm trước khi mãn kinh.
- Phụ nữ mãn kinh sớm hoặc đã cắt bỏ buồng trứng.
- Nam giới cao tuổi, đặc biệt sau 70 tuổi.
- Người dùng corticoid liên tục trong nhiều tháng.
- Người từng gãy xương sau 50 tuổi do va chạm nhẹ.
- Người gầy, nhẹ cân.
Triệu chứng và dấu hiệu nhận biết
Triệu chứng giai đoạn sớm
Ở giai đoạn đầu, loãng xương gần như không có triệu chứng. Người bệnh không thấy đau và không nhận ra điều gì bất thường. Nhiều người chỉ phát hiện bệnh khi đi đo mật độ xương hoặc khi đã bị gãy xương. Vì vậy, chủ động tầm soát là cách quan trọng nhất để phát hiện bệnh sớm.
Triệu chứng giai đoạn tiến triển
Khi xương đã yếu, các biểu hiện thường liên quan đến gãy xương. Mayo Clinic mô tả những dấu hiệu sau:
- Đau lưng do đốt sống bị gãy hoặc xẹp lún.
- Chiều cao giảm dần theo thời gian.
- Lưng còng, gù, người cúi về phía trước.
- Xương gãy dễ hơn bình thường, kể cả khi chỉ cúi người, nâng vật hoặc ho.
Dấu hiệu cần đi khám ngay
Bạn nên đến cơ sở y tế ngay nếu gặp một trong các dấu hiệu sau:
- Đau dữ dội vùng hông hoặc bẹn, hoặc không thể đứng, đi lại sau một cú ngã.
- Đau lưng đột ngột và dữ dội sau khi cúi, nâng vật hoặc ho.
- Cổ tay hoặc tay chân bị biến dạng, sưng nề, đau chói sau khi té ngã.
- Đau lưng kèm tê yếu chân hoặc rối loạn tiểu tiện.
Ngoài ra, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ nếu bạn mãn kinh sớm, đã dùng corticoid nhiều tháng, hoặc có cha mẹ từng gãy xương hông.
Cơ chế bệnh sinh
Bạn có thể hình dung bộ xương như một ngôi nhà luôn được sửa chữa. Hủy cốt bào (osteoclast) là “đội tháo dỡ”, có nhiệm vụ loại bỏ phần xương cũ. Tạo cốt bào (osteoblast) là “đội xây dựng”, đắp xương mới vào chỗ vừa được dọn đi. Quá trình này gọi là tái tạo xương (bone remodeling) và diễn ra suốt đời.
Loãng xương hình thành theo các bước sau:
- Tuổi trẻ: xương được tạo nhanh hơn bị hủy, nên khối lượng xương tăng dần và đạt đỉnh vào khoảng 30 tuổi.
- Trung niên: hai quá trình dần cân bằng, sau đó quá trình hủy xương bắt đầu chiếm ưu thế.
- Mãn kinh: lượng estrogen giảm mạnh. Bình thường estrogen kìm hãm hoạt động của hủy cốt bào, nên khi thiếu estrogen, xương bị phá hủy nhanh hơn.
- Thiếu nguyên liệu: khi ăn không đủ canxi, cơ thể lấy canxi từ xương để duy trì hoạt động của tim, cơ và thần kinh. Vitamin D giúp ruột hấp thu canxi, nên khi thiếu vitamin D, xương càng thiếu nguyên liệu để xây dựng.
- Hậu quả: phần bên trong xương, vốn có cấu trúc dày đặc như tổ ong, trở nên thưa và rỗng hơn. Xương vì thế giòn và dễ gãy.
Hậu quả và biến chứng
Biến chứng chính và nặng nề nhất của loãng xương là gãy xương.
- Ngắn hạn: đau cấp tính, hạn chế vận động, phải nhập viện hoặc phẫu thuật. Nằm lâu dễ dẫn đến loét do tì đè, viêm phổi và huyết khối.
- Dài hạn: gù lưng, giảm chiều cao và đau kéo dài. Theo NIAMS, người bị loãng xương cũng hồi phục chậm hơn sau gãy xương.
- Gãy xương hông: IOF ghi nhận năm 2019 có hơn 10 triệu ca gãy xương hông ở người từ 55 tuổi trở lên trên toàn cầu. Sau gãy xương hông, 10–20% người trước đó vẫn sống tự lập tại nhà phải chuyển sang được chăm sóc dài hạn. Cũng theo IOF, có tới 20% bệnh nhân tử vong trong năm đầu sau gãy xương hông, chủ yếu do các bệnh lý mắc kèm từ trước.
- Tại Việt Nam: hiện chưa có dữ liệu trên toàn dân số về số ca gãy xương hông mới mỗi năm. Một nghiên cứu năm 2023 trên 118 người cao tuổi gãy xương hông tại Bệnh viện Chấn thương Chỉnh hình Nghệ An ghi nhận tỷ lệ tử vong sau 6 tháng là 5,9%. Tỷ lệ này cao hơn rõ rệt ở người trên 80 tuổi.
- Chất lượng sống: một tổng quan hệ thống đăng trên tạp chí BMC Musculoskeletal Disorders năm 2019 cho thấy, 1 năm sau gãy xương hông, 40% bệnh nhân không thể tự đi lại, 60% cần người hỗ trợ trong sinh hoạt và 33% phụ thuộc hoàn toàn hoặc phải vào cơ sở dưỡng lão. Những hạn chế kéo dài này có thể dẫn đến lo âu và trầm cảm.
Chẩn đoán bệnh loãng xương
Quy trình chẩn đoán thường gồm các bước sau:
- Khám lâm sàng: bác sĩ hỏi về tiền sử gãy xương, thuốc đang dùng, bệnh kèm theo và tiền sử gia đình, đồng thời đo chiều cao và quan sát tư thế cột sống.
- Đo mật độ xương bằng DXA: DXA (hấp thụ tia X năng lượng kép) là phương pháp phổ biến nhất. Phương pháp này dùng tia X liều thấp, không gây đau và thường đo tại hông và cột sống.
- T-score và Z-score: theo NIAMS, phụ nữ sau mãn kinh và nam giới từ 50 tuổi trở lên được đánh giá bằng T-score. Phụ nữ chưa mãn kinh, nam giới dưới 50 tuổi và trẻ em được đánh giá bằng Z-score, tức so sánh với người cùng tuổi, cùng giới và cùng chủng tộc. Z-score thấp bất thường gợi ý loãng xương thứ phát.
- Công cụ FRAX: ước tính xác suất gãy xương trong 10 năm tới dựa trên tuổi, giới, cân nặng, các yếu tố nguy cơ và có thể kèm kết quả đo mật độ xương. Trong nghiên cứu năm 2021 tại Việt Nam, 23% phụ nữ và 9,5% nam giới từ 50 tuổi có nguy cơ gãy xương hông trong 10 năm từ 3% trở lên.
- Xét nghiệm máu và nước tiểu: gồm canxi, vitamin D, chức năng tuyến giáp, cận giáp, thận… nhằm tìm nguyên nhân thứ phát. Một số chất chỉ điểm chu chuyển xương giúp theo dõi hiệu quả điều trị.
- Chẩn đoán hình ảnh: X-quang giúp phát hiện gãy hoặc lún đốt sống. CT hoặc MRI được chỉ định khi cần đánh giá chi tiết hơn.
Phương pháp điều trị bệnh loãng xương
Mọi phương pháp điều trị loãng xương phải theo chỉ định và theo dõi của bác sĩ. Theo Mayo Clinic, bác sĩ thường quyết định có điều trị hay không dựa trên kết quả đo DXA và điểm FRAX. Nếu nguy cơ gãy xương cao, chỉ thay đổi lối sống là chưa đủ.
Thay đổi lối sống
- Ăn đủ canxi, vitamin D và protein.
- Tập các bài vận động chịu sức nặng cơ thể như đi bộ, leo cầu thang, kết hợp bài tập tăng sức mạnh cơ.
- Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia.
- Phòng té ngã trong sinh hoạt hằng ngày.
Điều trị bằng thuốc
| Nhóm thuốc | Cơ chế chung | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bisphosphonate | Ức chế hủy cốt bào, làm giảm mất xương | Nhóm được kê phổ biến nhất, có dạng uống hoặc truyền |
| Denosumab | Kháng thể ức chế sự hình thành và hoạt động của hủy cốt bào | Không tự ý ngừng thuốc; Mayo Clinic cảnh báo nguy cơ gãy đốt sống tăng sau khi ngừng |
| Thuốc đồng hóa xương (teriparatide, abaloparatide, romosozumab) | Kích thích tạo xương mới | Thường dành cho loãng xương nặng, dùng trong thời gian giới hạn rồi chuyển sang thuốc duy trì |
| Thuốc điều biến chọn lọc thụ thể estrogen (SERM, như raloxifene) | Tác động lên xương tương tự estrogen | Dành cho một số phụ nữ sau mãn kinh |
| Liệu pháp hormone (estrogen) | Giúp duy trì mật độ xương, nhất là khi bắt đầu sớm sau mãn kinh | Cần cân nhắc kỹ lợi ích so với nguy cơ ung thư vú và huyết khối |
Bisphosphonate và denosumab có thể gây hai biến chứng hiếm gặp là gãy xương đùi không điển hình và hoại tử xương hàm. Vì vậy, hãy báo cho bác sĩ nếu bạn bị đau đùi hoặc đau bẹn kéo dài, hoặc trước khi nhổ răng.
Các phương pháp can thiệp khác
- Phẫu thuật khi gãy cổ xương đùi: tùy tổn thương, bác sĩ có thể kết hợp xương hoặc thay khớp háng.
- Tạo hình đốt sống (bơm xi măng sinh học qua da, có hoặc không dùng bóng) đôi khi được cân nhắc khi gãy lún đốt sống gây đau nhiều. Tuy vậy, tổng quan Cochrane năm 2018 không ủng hộ dùng phương pháp này thường quy cho gãy đốt sống do loãng xương mới xảy ra. Lý do là khi so với thủ thuật giả, phương pháp này không cải thiện đáng kể tình trạng đau, khả năng vận động hay chất lượng sống.
- Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng, kết hợp đeo nẹp lưng và dùng thuốc giảm đau theo chỉ định.
Cách phòng bệnh loãng xương
Phòng ngừa loãng xương nên bắt đầu từ khi còn trẻ để đạt khối lượng xương đỉnh cao nhất có thể, và cần duy trì suốt đời.
Dinh dưỡng: canxi và vitamin D
| Nhóm | Canxi khuyến nghị mỗi ngày | Vitamin D khuyến nghị mỗi ngày |
|---|---|---|
| Người lớn 19–50 tuổi | 1.000 mg | 600 IU (15 mcg) |
| Nam 51–70 tuổi | 1.000 mg | 600 IU (15 mcg) |
| Nữ 51–70 tuổi | 1.200 mg | 600 IU (15 mcg) |
| Trên 70 tuổi | 1.200 mg | 800 IU (20 mcg) |
Nguồn: Văn phòng Thực phẩm Bổ sung, Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH ODS). Lượng canxi tối đa an toàn cho người từ 51 tuổi trở lên là 2.000 mg mỗi ngày.
Nên ưu tiên lấy canxi từ thực phẩm như sữa, sữa chua, phô mai, cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ và các loại rau lá xanh đậm như cải xoăn, bông cải xanh. Nếu muốn dùng thực phẩm bảo vệ sức khỏe bổ sung canxi hoặc vitamin D, hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước. Sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Vận động
- Tập các bài vận động chịu sức nặng cơ thể như đi bộ nhanh, leo cầu thang, khiêu vũ.
- Tập tăng sức mạnh cơ và tập thăng bằng, ví dụ thái cực quyền hoặc yoga nhẹ, để giảm nguy cơ té ngã.
- Nếu đã bị loãng xương, hãy hỏi bác sĩ trước khi bắt đầu một chương trình tập mới.
Phòng té ngã
- Giữ nhà đủ sáng và sàn nhà khô ráo, bỏ thảm dễ trơn trượt, lắp tay vịn ở nhà tắm và cầu thang.
- Mang giày dép vừa chân, có đế chống trơn.
- Kiểm tra thị lực định kỳ và xem lại những loại thuốc đang dùng có gây chóng mặt, buồn ngủ hay không.
Tầm soát
- Theo khuyến nghị của Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Hoa Kỳ (USPSTF) được NIAMS dẫn lại, phụ nữ từ 65 tuổi trở lên nên đo mật độ xương. Phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi có yếu tố nguy cơ cũng nên được kiểm tra.
- Nam giới có yếu tố nguy cơ nên trao đổi với bác sĩ về việc đo mật độ xương.
- Bất kỳ ai từng gãy xương sau 50 tuổi do chấn thương nhẹ đều nên được đánh giá loãng xương.
Câu hỏi thường gặp
Loãng xương có chữa được không?
Loãng xương là bệnh mạn tính và cần được quản lý lâu dài. Điều trị đúng chỉ định, kết hợp với dinh dưỡng hợp lý, vận động và phòng té ngã, có thể làm chậm quá trình mất xương, cải thiện mật độ xương và giảm nguy cơ gãy xương. Bạn nên tái khám và đo mật độ xương định kỳ theo hẹn của bác sĩ.
Nam giới có bị loãng xương không?
Có. Dù ít gặp hơn ở nữ, nam giới vẫn có thể bị loãng xương, nhất là sau 70 tuổi, khi có testosterone thấp, dùng corticoid lâu dài hoặc uống nhiều rượu. Theo IOF, khoảng 1 trong 5 nam giới trên 50 tuổi sẽ bị gãy xương do loãng xương. Nam giới thường ít được tầm soát hơn, nên cần chủ động hỏi bác sĩ.
Đau nhức xương khớp có phải là dấu hiệu của loãng xương?
Không hẳn. Loãng xương thường không gây đau cho đến khi có gãy xương, chẳng hạn gãy lún đốt sống gây đau lưng. Đau nhức khớp kéo dài thường do thoái hóa khớp hoặc bệnh lý khác. Cách duy nhất để biết mình có bị loãng xương hay không là đo mật độ xương theo chỉ định của bác sĩ.
Uống nhiều canxi có ngăn được loãng xương không?
Canxi rất cần thiết nhưng chỉ riêng canxi thì chưa đủ để phòng loãng xương. Bạn cần kết hợp vitamin D, protein, vận động và lối sống lành mạnh. Bổ sung quá nhiều canxi không mang lại thêm lợi ích và có thể vượt mức an toàn. Hãy ưu tiên canxi từ thực phẩm và hỏi bác sĩ trước khi dùng thêm sản phẩm bổ sung.
Đo mật độ xương bằng DXA có nguy hiểm không?
DXA là xét nghiệm nhanh, không gây đau và chỉ dùng tia X liều rất thấp. Bạn chỉ cần nằm yên trên bàn trong khi máy quét qua vùng hông và cột sống. Nếu đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai, hãy báo trước cho nhân viên y tế. Kết quả đo giúp bác sĩ chẩn đoán và theo dõi hiệu quả điều trị.
Kết luận
Bệnh loãng xương phổ biến, tiến triển âm thầm và có thể dẫn đến gãy xương hông, gãy đốt sống, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng vận động và tuổi thọ. Tại Việt Nam, dữ liệu từ nghiên cứu VOS cho thấy bệnh khá phổ biến, đặc biệt ở phụ nữ sau mãn kinh. Bạn có thể chủ động bảo vệ xương bằng cách ăn đủ canxi và vitamin D, vận động đều đặn và phòng té ngã. Nếu thuộc nhóm nguy cơ, hãy đi đo mật độ xương và khám định kỳ để được phát hiện sớm và điều trị kịp thời.
Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Hãy tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thay đổi chế độ ăn uống hoặc phương pháp điều trị.
Tài liệu tham khảo
National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Osteoporosis.
National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Bone Mineral Density Tests: What the Numbers Mean.
Mayo Clinic. Osteoporosis – Symptoms and causes. 2025.
Mayo Clinic. Osteoporosis – Diagnosis and treatment. 2025.
International Osteoporosis Foundation (IOF). Epidemiology of osteoporosis and fragility fractures.
Ho-Pham LT, Nguyen TV. The Vietnam Osteoporosis Study: Rationale and design. Osteoporosis and Sarcopenia. 2017.
Hoang DK, Doan MC, Mai LD, Ho-Le TP, Ho-Pham LT. Burden of osteoporosis in Vietnam: An analysis of population risk. PLoS ONE. 2021.
Nam NH và cộng sự. Pre-operative Factors Predicting Mortality in Six Months and Functional Recovery in Elderly Patients with Hip Fractures. Malaysian Orthopaedic Journal. 2023.
NIH Office of Dietary Supplements. Calcium – Fact Sheet for Consumers.
NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin D – Fact Sheet for Consumers.




