Đông trùng hạ thảo(Cordyceps sinensis)

Đông trùng hạ thảo vì vị thuốc này mùa đông là con sâu, mùa hạ lại thành cây cỏ. Sách cổ coi Đông trùng hạ thảo bổ ngang Nhân sâm.- Ở nước ta hiện đang dùng 2 loại: Đông trùng hạ thảo nhập của Trung Quốc và của Việt Nam.- Đông trùng hạ thảo của Trung Quốc (Cordyceps); là một giống nấm mọc ký sinh trên sâu non của một loại sâu thuộc họ sâu Cánh bướm. Nấm và sâu hợp sinh với nhau. Vào mùa đông, con sâu non nằm ở dưới đất, nấm phát triển vào toàn thân con sâu để hút chất trong con sâu làm cho con sâu chết. Đến mùa hạ, nấm sinh cơ chất (stroma) mọc chồi khỏi mặt đất, nhưng gốc vẫn dính liền vào đầu sâu, đào lấy tất cả xác sâu và nấm mà dùng.Vị thuốc bao gồm cả nấm và sâu, hái vào tháng 6-7. Rửa sạch, phơi khô, phun rượu vào rồi phơi khô hẳn. Bó thành từng bó 10-15 con một. Ngang chỗ nấm, người ta buộc sợi chỉ đỏ trông rất đẹp.Vị thuốc như vậy gồm có phần sâu non dài 2.5-3 cm, đường kính 3-5 mm, màu vàng nâu hay xám nâu. Từ đầu con sâu mọc ra một thân nấm hình trụ đặc biệt có khi 2 hay 3 con sâu. Thân nấm thường dài 3-6 cm, đặc biệt có thể dài 11 cm. Phía dưới thân nấm có đường kính 1.5-4 mm. Phía trên to phình ra, cuối cùng lại thon nhọn, cả phần này dài 10-45 mm, đường kính 2.5-6mm. Nếu còn non thì đặc, nếu già thì thân rỗng. Dùng kính hiển vi, ta sẽ thấy phần phình to này có vỏ sần sùi, có những hạt nhỏ tức là tử nang mang xác nổi lên. Phần đầu thon nhọn không mang tử nang xác và dài từ 0.5-3.5 mm.Tử nang sách đường kính dài hay hơi tròn. Trong tử nang xác có chứa các nang hình sợi có cuống ngắn. Trong nang có nhiều nang bào tử có nhiều vách ngăn riêng biệt.Tại Trung Quốc, Đông trùng hạ thảo thường gặp ở những rừng ẩm ướt, các tỉnh Tứ Xuyên, Vân Nam, Tây Khang, Tây Tạng, nhiều nhất ở Tứ Xuyên và Tây Khang.Qua sự phân bố ở Trung Quốc, chúng ta chú ý phát hiện tại một số rừng ẩm ướt ở các tỉnh biên giới. - Hằng năm tại Thất Khê (Lạng Sơn) hay Hòa Bình nhân dân có bán với tên đông trùng hạ thảo một loại sâu khác, sống trong thân cây thuộc họ lúa Graminae. Sâu này có tên khoa học Brihaspa atrostigmella thuộc họ sâu Cánh bướm (Lepidopterae). Nó sống trong thân cây chít (một loại lau) vẫn cho lá để gói bánh tro. Tên khoa học của cây chít là Thysanoloena maxima o. Kuntze họ Lúa Poaceae. Người ta còn gọi là cây đót, cây le, cây cỏng. Cây chít cao như cây bông lau, tháng 3-4 có bông vọt lên, cứng dài hơn bông lau, người ta thường cắt về làm chổi quét bụi bàn ghế hay chổi quét vôi. Vào các tháng 11-12 vào rừng thấy những cây chít nào cụt, không có búp thường có sâu ẩn trong thân. Cắt ngang thân từ chỗ cành đến ngọn dài 50-60cm. Đem về xé đồi thân sẽ thấy con sâu ở trong. Thực ra đó chỉ mới là nhộng của con sâu Brihaspa atrostigmella. Sâu này đẻ trứng ở vỏ cây, nhộng nở ra chui vào và sống trong thân cây qua mùa đông.Nhộng màu trắng vàng, dài khoảng 35mm. Thả vào chậu nước muối để rửa cho sạch. Sau đó rang hay sấy cho khô. Tẩm mật ong rồi lại sấy khô. Cuối cùng ngâm sâu này vào rượu sẽ thấy các chất béo nổi lên như mỡ trong nước luộc gà.Thành phần hóa học:- Trong đông trùng hạ thảo nhập ở Trung Quốc người ta đã lấy được chừng 7% một loại axit đặc biệt gọi là axit cocdixepic 3-4-5 tetraoxyhexahydrobenzoic, có cấu tạo tương tự như axit quinic.- Đông trùng hạ thảo chứa 25-32% protit. Khi thủy phân cho axit glutamic, prolin, histidin, valin và oxyvalin, acginin và alanin. Ngoài ra còn có 8,4% chất béo trong đó axit béo no chiếm 13%, axit không no chiếm 82,2% (axit linolic 31,69%, axit linilenic 68,31%) (theo Lưu Thọ Sơn và cộng sự-Trung dược nghiên cứu đề yếu, 1963, 126).- Ngoài ra người ta còn chiết được axit cordycepic chứng mình là D-mannitol (theo Precher M. và cộng sự J. Org. Chem. 1963, 28, 2490).- Từ Cordyceps militaris (L.) Link nuôi dưỡng trong môi trường người ta chiết được cordycepin 3’ deoxydenosin C10H13O3N5.Tính vị qui kinh:- Vị ngọt, tính ôn.- Qui kinh Phế, Thận.