Giới thiệu
Thoái hóa đốt sống cổ, còn được gọi là cervical spondylosis, là một tình trạng phổ biến ảnh hưởng đến đĩa đệm và khớp ở vùng cổ. Đây là một quá trình thoái hóa tự nhiên xảy ra theo thời gian và ảnh hưởng đến phần lớn dân số người lớn tuổi. Mặc dù hầu hết mọi người bị thoái hóa đốt sống cổ không có triệu chứng rõ ràng, nhưng một số người có thể gặp phải các vấn đề về đau cổ, yếu cơ và thậm chí là các biến chứng thần kinh nghiêm trọng nếu không được điều trị đúng cách. Bài viết này cung cấp cái nhìn toàn diện về nguyên nhân, triệu chứng, cơ chế bệnh sinh, hậu quả, chẩn đoán, điều trị và các lời khuyên phòng ngừa từ các chuyên gia y tế hàng đầu.
Nguyên nhân
Thoái hóa đốt sống cổ (cervical spondylosis) chủ yếu là kết quả của quá trình lão hóa tự nhiên ảnh hưởng đến các đĩa đệm và xương ở vùng cổ. Các nguyên nhân cụ thể bao gồm:
Tuổi tác
Là nguyên nhân hàng đầu, với hơn 85% người trên 60 tuổi bị ảnh hưởng [1]. Theo thời gian, các đĩa đệm giữa các đốt sống mất nước và co lại, làm giảm khả năng đệm và dẫn đến sự hình thành gai xương (osteophytes) [1]. Đây là một phần tự nhiên của quá trình lão hóa mà hầu như tất cả mọi người đều trải qua ở một mức độ nào đó khi về già.
Chấn thương
Tiền sử chấn thương vùng cổ có thể làm tăng nguy cơ thoái hóa đốt sống cổ [1]. Những người đã từng bị chấn thương cổ nghiêm trọng trong quá khứ, chẳng hạn như trong tai nạn xe hơi hoặc các môn thể thao tiếp xúc, có nhiều khả năng phát triển tình trạng này sớm hơn so với người bình thường.
Yếu tố di truyền
Một số nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền cũng đóng vai trò nhất định trong việc phát triển thoái hóa đốt sống cổ. Những người có tiền sử gia đình bị thoái hóa cột sống cổ có xu hướng phát triển tình trạng này sớm hơn và có thể gặp phải các triệu chứng nghiêm trọng hơn.
Tư thế không đúng
Làm việc thường xuyên ở tư thế cúi đầu hoặc ngồi sai tư thế trong thời gian dài có thể thúc đẩy quá trình thoái hóa. Việc sử dụng điện thoại di động hoặc máy tính trong thời gian dài với tư thế không đúng làm tăng áp lực lên các đĩa đệm ở vùng cổ, khiến chúng bị hao mòn nhanh hơn.
Triệu chứng
Hầu hết người bị thoái hóa đốt sống cổ không có triệu chứng rõ ràng. Tuy nhiên, khi có triệu chứng, chúng có thể bao gồm:
Triệu chứng cơ bản
Đau và cứng vùng cổ là triệu chứng phổ biến nhất, thường tăng lên khi vận động. Người bệnh thường cảm thấy đau vùng cổ, đặc biệt là vào buổi sáng hoặc sau khi làm việc trong thời gian dài ở một tư thế. Cơn đau có thể âm ỉ hoặc dữ dội tùy theo mức độ thoái hóa [3].
Đau lan có thể lan đến vùng chẩm, giữa hai vai gáy, hoặc xuống cánh tay. Đau thường tăng lên khi xoay cổ hoặc cúi người về phía trước [3].
Đau đầu thường gặp ở vùng thái dương hoặc sau mắt, đặc biệt là các cơn đau đầu kiểu căng thẳng có thể liên quan đến tình trạng thoái hóa đốt sống cổ [3].
Triệu chứng thần kinh
Triệu chứng rễ thần kinh xảy ra khi đĩa đệm bị thoát vị hoặc gai xương chèn ép lên rễ thần kinh. Khi đó, người bệnh có thể cảm thấy đau, tê hoặc yếu ở cánh tay, bàn tay theo đường phân bố của rễ thần kinh bị ảnh hưởng. Tình trạng này được gọi là cervical radiculopathy [4].
Triệu chứng tủy sống cổ xuất hiện trong trường hợp nặng, khi thoái hóa gây chèn ép tủy sống cổ. Người bệnh có thể gặp các triệu chứng như yếu cơ ở cả bốn chi, rối loạn cảm giác ở tứ chi, thậm chí rối loạn tiểu tiện và đại tiện. Đây là tình trạng nghiêm trọng được gọi là cervical myelopathy [4].
Triệu chứng không điển hình
Một số bệnh nhân có thể gặp các triệu chứng không điển hình như chóng mặt, nhức đầu, buồn nôn, khó tiêu, ù tai, mờ mắt, giảm trí nhớ [4]. Những triệu chứng này đôi khi gây nhầm lẫn với các vấn đề sức khỏe khác, do đó yêu cầu chẩn đoán cẩn thận của các bác sĩ chuyên khoa. Các triệu chứng này xảy ra do sự chèn ép của các cấu trúc thoái hóa lên các dây thần kinh liên quan đến các chức năng khác nhau của cơ thể [4].
Cơ chế bệnh sinh
Quá trình thoái hóa đốt sống cổ là một chuỗi phản ứng sinh học liên tục xảy ra theo thời gian, gọi là “degenerative cascade”. Cơ chế cụ thể như sau:
Mất nước đĩa đệm
Khi tuổi tác tăng, các đĩa đệm giữa các đốt sống dần mất nước và trở nên mỏng hơn, giảm khả năng hấp thụ shock và tạo khoảng cách giữa các đốt sống [11]. Đĩa đệm khỏe mạnh chứa tới 80% nước, nhưng theo thời gian, khả năng giữ nước giảm đi do sự suy giảm chuyển hóa của tế bào nhân đĩa (nucleus pulposus). Sự mất nước này khiến đĩa đệm kém đàn hồi hơn và không còn khả năng phân phối áp lực một cách hiệu quả [11].
Hình thành gai xương
Để bù đắp cho sự mất ổn định của cột sống, cơ thể tạo ra các gai xương (osteophytes) ở mép các đốt sống [12]. Đây là phản ứng sinh học tự nhiên nhằm tăng cường sự ổn định cho cột sống, tuy nhiên các gai xương này có thể chèn ép các rễ thần kinh hoặc tủy sống, gây ra các triệu chứng thần kinh [12].
Xơ hóa dây chằng
Các dây chằng quanh cột sống trở nên cứng và dày lên do quá trình lão hóa [1]. Sự xơ hóa này làm giảm tính linh hoạt của cột sống và có thể góp phần vào tình trạng chèn ép thần kinh.
Biến đổi cơ học
Những thay đổi trên tạo ra sự mất cân bằng cơ học ở cột sống cổ, dẫn đến các vấn đề chức năng và cấu trúc [11]. Khi các đĩa đệm bị mỏng đi, khoảng cách giữa các đốt sống giảm xuống, làm tăng áp lực lên các khớp facet (khớp gai). Sự gia tăng áp lực này dẫn đến thoái hóa khớp facet và sự hình thành thêm gai xương, tạo thành một vòng lẩn quẩn làm trầm trọng thêm tình trạng thoái hóa [11].
Quá trình thoái hóa này xảy ra từ từ theo nhiều năm và thường bắt đầu từ những năm 30-40 của cuộc đời. Tuy nhiên, không phải ai cũng phát triển các triệu chứng lâm sàng do cơ thể có khả năng thích nghi với những thay đổi này trong một thời gian dài [13].
Hậu quả và biến chứng
Nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách, thoái hóa đốt sống cổ có thể gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng:
Chèn ép tủy sống cổ (cervical myelopathy)
Khi thoái hóa gây hẹp ống sống cổ và chèn ép tủy sống, dẫn đến yếu cơ ở cả bốn chi, rối loạn cảm giác và chức năng vận động [4]. Cervical myelopathy là biến chứng nghiêm trọng nhất của thoái hóa đốt sống cổ, có thể gây tàn phế vĩnh viễn nếu không được chẩn đoán và điều trị sớm. Các triệu chứng bao gồm khó khăn trong việc đi lại, cầm nắm đồ vật, rối loạn cảm giác ở tứ chi và rối loạn chức năng bàng quang ruột [9].
Chèn ép rễ thần kinh cổ (cervical radiculopathy)
Gây đau, tê và yếu ở cánh tay và bàn tay theo đường phân bố của rễ thần kinh bị ảnh hưởng [4]. Tình trạng này có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống do đau thần kinh dai dẳng và hạn chế chức năng vận động của chi trên [9].
Giảm chất lượng cuộc sống
Đau mãn tính vùng cổ và vai có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt hàng ngày, công việc và giấc ngủ [4]. Nhiều bệnh nhân bị thoái hóa đốt sống cổ gặp phải tình trạng mất ngủ, lo âu và trầm cảm do đau kéo dài, ảnh hưởng đến hiệu suất làm việc và các mối quan hệ xã hội [14].
Tàn phế vĩnh viễn
Trong trường hợp nặng với tổn thương tủy sống không hồi phục, có thể dẫn đến tàn phế vĩnh viễn [1]. Những tổn thương này có thể bao gồm liệt tứ chi, rối loạn cảm giác vĩnh viễn và mất khả năng kiểm soát chức năng bàng quang ruột [9].
Chẩn đoán
Việc chẩn đoán thoái hóa đốt sống cổ được thực hiện thông qua kết hợp đánh giá lâm sàng và các xét nghiệm hình ảnh. Các phương pháp chẩn đoán bao gồm:
Khám lâm sàng
Bác sĩ sẽ đánh giá tiền sử y khoa, thăm khám thực thể để kiểm tra phạm vi chuyển động của cổ, điểm đau và các dấu hiệu thần kinh như yếu cơ, rối loạn cảm giác [8].
Chụp X-quang cổ
Có thể hiển thị các thay đổi trong cột sống như gai xương, hẹp đĩa đệm và các bất thường khác liên quan đến thoái hóa đốt sống cổ [8]. Đây là xét nghiệm hình ảnh đầu tiên thường được thực hiện.
Chụp cộng hưởng từ (MRI)
Cung cấp hình ảnh chi tiết về các mô mềm bao gồm đĩa đệm, tủy sống và dây thần kinh. MRI giúp xác định mức độ chèn ép tủy sống hoặc rễ thần kinh bởi các cấu trúc thoái hóa [18].
Chụp cắt lớp vi tính (CT scan)
Cung cấp hình ảnh chi tiết về xương và có thể phát hiện hẹp ống sống cổ và các bất thường xương khác [18].
Điện cơ (EMG)
Được thực hiện để xác định mức độ ảnh hưởng đến các dây thần kinh cụ thể và xác định vị trí chính xác của chèn ép thần kinh [18].
Điều trị và kiểm soát bệnh
Điều trị bảo tồn
Thuốc giảm đau đóng vai trò nền tảng trong điều trị thoái hóa đốt sống cổ. Paracetamol, NSAIDs (ibuprofen, naproxen) giúp giảm đau và viêm [1]. Trong một số trường hợp có thể cần dùng thuốc kháng trầm cảm liều thấp như amitriptyline để giảm đau mãn tính và cải thiện giấc ngủ [8].
Vật lý trị liệu là một phần thiết yếu của điều trị bảo tồn, bao gồm các bài tập kéo giãn, tăng cường cơ cổ và vai giúp cải thiện chức năng và giảm đau. Các kỹ thuật vật lý trị liệu khác như điện xung, siêu âm, laser và lạnh nhiệt cũng rất hữu ích [15]. Các bài tập cụ thể bao gồm:
- Bài tập kéo giãn cổ để cải thiện phạm vi chuyển động
- Bài tập tăng cường cơ cổ và vai để hỗ trợ cột sống
- Bài tập vận động khớp để duy trì tính linh hoạt
- Bài tập thư giãn để giảm căng thẳng cơ
Bó cổ (nẹp cổ) được sử dụng trong thời gian ngắn để giảm viêm và đau cấp tính bằng cách giới hạn vận động và cho phép các mô bị viêm hồi phục [15].
Tiêm corticosteroid có thể được thực hiện tiêm trực tiếp vào khớp hoặc quanh rễ thần kinh để giảm viêm trong các trường hợp đau thần kinh nghiêm trọng [4].
Kéo dãn cột sống là một kỹ thuật điều trị có thể giúp tạo khoảng trống trong ống sống nếu rễ thần kinh bị chèn ép, giảm áp lực lên các cấu trúc thần kinh [1].
Ngoài ra, các liệu pháp bổ sung như châm cứu, bấm huyệt và chỉnh cột sống cũng có thể mang lại lợi ích cho một số bệnh nhân [8].
Phẫu thuật
Phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi điều trị bảo tồn thất bại trong ít nhất 6-12 tuần và có biểu hiện chèn ép tủy sống hoặc rễ thần kinh nghiêm trọng ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống [16]. Các chỉ định phẫu thuật bao gồm cervical myelopathy tiến triển, cervical radiculopathy nặng không đáp ứng điều trị bảo tồn, và các trường hợp có tổn thương cấu trúc nghiêm trọng [16].
Các phương pháp phẫu thuật bao gồm:
- Phẫu thuật từ phía trước: Cắt đĩa đệm và ghép xương (ACDF – Anterior Cervical Discectomy and Fusion) hoặc thay thế đĩa đệm nhân tạo [16]. Đây là phương pháp phổ biến nhất cho cervical radiculopathy.
- Phẫu thuật từ phía sau: Bóc tách và ghép xương (laminectomy and fusion) hoặc tạo cửa sổ ống sống (laminoplasty) [16]. Phương pháp này thường được sử dụng cho cervical myelopathy, đặc biệt khi có tổn thương đa cấp.
Mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng, lựa chọn phương pháp tối ưu phụ thuộc vào đánh giá cụ thể của bác sĩ chuyên khoa về tình trạng của từng bệnh nhân [17].
Lời khuyên toàn diện từ chuyên gia
Phòng ngừa
Duy trì tư thế đúng là yếu tố quan trọng bậc nhất trong phòng ngừa thoái hóa đốt sống cổ. Tránh cúi đầu quá lâu khi làm việc, đặc biệt khi sử dụng điện thoại hoặc máy tính. Giữ màn hình ở độ cao ngang mắt và sử dụng giá đỡ tài liệu để tránh phải cúi đầu thường xuyên. Khi lái xe, điều chỉnh ghế và tựa đầu sao cho cổ luôn ở vị trí thẳng [14].
Tập thể dục thường xuyên với các bài tập tăng cường cơ cổ, vai và lưng giúp duy trì sự linh hoạt và sức mạnh cho cột sống. Các bài tập như yoga, pilates và bơi lội được các chuyên gia khuyến nghị đặc biệt [14].
Tránh chấn thương bằng cách sử dụng thiết bị bảo hộ khi tham gia các hoạt động thể thao có nguy cơ chấn thương cổ cao như bóng đá, leo núi hoặc chạy vượt địa hình [14].
Giữ cân nặng hợp lý vì thừa cân làm tăng áp lực lên cột sống, đặc biệt là vùng cổ và vai. Việc duy trì cân nặng khỏe mạnh giúp giảm tải cho các đĩa đệm và khớp cột sống [14].
Quản lý bệnh
Ngừng hút thuốc vì nicotine làm giảm lưu lượng máu đến các đĩa đệm, tăng tốc độ thoái hóa và làm chậm quá trình chữa lành tự nhiên của cơ thể [14].
Nghỉ ngơi hợp lý khi có cơn đau cấp, nhưng tránh nằm liệt giường quá lâu vì việc vận động nhẹ nhàng thực sự có lợi cho quá trình hồi phục [15].
Tập thể dục nhẹ nhàng ngay cả khi có đau nhẹ, vẫn nên duy trì vận động nhẹ nhàng và các bài tập duỗi cơ để ngăn ngừa tình trạng cứng cơ và teo cơ [1].
Theo dõi các dấu hiệu cảnh báo và cần đi khám ngay nếu xuất hiện yếu cơ, rối loạn cảm giác hoặc tiểu tiện, đại tiện không tự chủ vì đây có thể là dấu hiệu của chèn ép tủy sống nghiêm trọng [1].
Chế độ sinh hoạt
Chọn gối phù hợp là rất quan trọng để giữ cổ ở vị trí trung tính khi ngủ. Gối nên có độ cao vừa phải, đủ để hỗ trợ cổ nhưng không làm cong cổ quá mức. Người ngủ nghiêng nên dùng gối dày hơn một chút để giữ thẳng cột sống [14].
Thay đổi tư thế thường xuyên nếu làm việc tại bàn trong thời gian dài. Hãy nghỉ giải lao mỗi 30-60 phút để vận động cổ và vai, thực hiện các bài tập kéo giãn nhẹ nhàng [1].
Ăn uống lành mạnh với chế độ ăn giàu canxi, vitamin D và omega-3 giúp duy trì sức khỏe xương khớp. Các thực phẩm như cá béo, sữa, rau lá xanh đậm và các loại hạt sẽ cung cấp dưỡng chất cần thiết cho sức khỏe cột sống [14].
Theo dõi y tế định kỳ
Người có nguy cơ cao (người lớn tuổi, có tiền sử gia đình, người làm công việc đòi hỏi tư thế cố định) nên thực hiện khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các dấu hiệu thoái hóa. Việc phát hiện sớm giúp điều trị hiệu quả hơn và ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng [14].
Kết luận
Thoái hóa đốt sống cổ là một tình trạng phổ biến ảnh hưởng đến phần lớn dân số người trưởng thành, đặc biệt là những người trên 60 tuổi. Mặc dù đây là một phần tự nhiên của quá trình lão hóa, nhưng nó có thể gây ra các triệu chứng nghiêm trọng và thậm chí dẫn đến tàn phế nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Hiểu biết về nguyên nhân, triệu chứng, cơ chế bệnh sinh và các biến chứng tiềm ẩn của thoái hóa đốt sống cổ là rất quan trọng để phòng ngừa và quản lý hiệu quả tình trạng này. Từ các biện pháp phòng ngừa đơn giản như duy trì tư thế đúng và tập thể dục thường xuyên đến các phương pháp điều trị bảo tồn và phẫu thuật khi cần thiết, có nhiều lựa chọn để giúp bệnh nhân kiểm soát các triệu chứng và duy trì chất lượng cuộc sống.
Việc tham khảo ý kiến của các chuyên gia y tế là rất quan trọng để phát triển kế hoạch điều trị phù hợp với nhu cầu cá nhân của từng bệnh nhân. Bằng cách kết hợp chăm sóc y tế chuyên nghiệp với các biện pháp tự quản lý tại nhà, hầu hết những người bị thoái hóa đốt sống cổ có thể thành công trong việc kiểm soát các triệu chứng và ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng.
Nguồn tham khảo
[1] Mayo Clinic: Cervical spondylosis – Symptoms & causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cervical-spondylosis/symptoms-causes/syc-20370787
[2] StatPearls – NCBI Bookshelf: Cervical Spondylosis. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551557/
[3] PubMed: Cervical Spondylosis. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31855384/
[4] PubMed Central: Atypical symptoms in patients with cervical spondylosis. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5976300/
[5] Cleveland Clinic: Cervical Spondylosis: What It Is, Symptoms & Treatment. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/17685-cervical-spondylosis
[6] Johns Hopkins Medicine: Cervical Spondylosis. https://johnshopkinshealthplans.staywellsolutionsonline.com/Library/Wellness/AtWork/134,17
[7] AAOS – American Academy of Orthopaedic Surgeons: Cervical Spondylosis (Arthritis of the Neck). https://orthoinfo.aaos.org/en/diseases–conditions/cervical-spondylosis-arthritis-of-the-neck/
[8] Mayo Clinic: Cervical spondylosis – Diagnosis & treatment. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cervical-spondylosis/diagnosis-treatment/drc-20370792
[9] Cleveland Clinic: Cervical Myelopathy: What It Is, Symptoms & Treatment. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/cervical-myelopathy
[10] PubMed Central: Cervicogenic visual dysfunction: an understanding of its … https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9924804/
[11] PubMed Central: The Biomechanics of Cervical Spondylosis. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3287027/
[12] PubMed Central: Degenerative Cervical Spondylosis: Natural History … https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3433115/
[13] PubMed Central: Cervical Degenerative Disc Disease. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK560772/
[14] Johns Hopkins Health Library: Cervical Spondylosis. https://johnshopkinshealthplans.staywellsolutionsonline.com/Library/Wellness/TodaysMedicine/134,17
[15] Cleveland Clinic: Get Cervical Neck Pain Treatment. https://my.clevelandclinic.org/services/cervical-neck-pain-treatment
[16] AAOS – American Academy of Orthopaedic Surgeons: Cervical Spondylotic Myelopathy (Spinal Cord Compression). https://orthoinfo.aaos.org/en/diseases–conditions/cervical-spondylotic-myelopathy-spinal-cord-compression/
[17] AAOS – American Academy of Orthopaedic Surgeons: Surgical Treatment for Cervical Radiculopathy. https://orthoinfo.aaos.org/en/treatment/cervical-radiculopathy-surgical-treatment-options/