1. Định Nghĩa
Bệnh tay chân miệng (TCM) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus thuộc họ Picornaviridae, chi Enterovirus gây ra. Bệnh phổ biến nhất ở trẻ em dưới 5 tuổi, đặc biệt là trẻ từ 6 tháng đến 3 tuổi. Bệnh được đặc trưng bởi các mụn nước ở tay, chân và bên trong miệng, kèm theo sốt nhẹ [1].
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), bệnh tay chân miệng là một bệnh rất phổ biến gây ra bởi enterovirus, trong đó phổ biến nhất là Coxsackievirus A16 [2]. Các chủng virus khác cũng có thể gây bệnh bao gồm Enterovirus 71 (EV71), Coxsackievirus A6, và các enterovirus thuộc nhóm B. Trong đó, EV71 được biết đến là nguyên nhân chính gây ra các biến chứng thần kinh nghiêm trọng và có nguy cơ tử vong cao [3].
2. Thực Trạng Tại Việt Nam
Tại Việt Nam, bệnh tay chân miệng vẫn là một vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Việt Nam ghi nhận từ 50.000 đến 100.000 ca mắc mỗi năm [4].
Bộ Y tế đã báo cáo gần 54.000 trường hợp mắc bệnh tay chân miệng chỉ trong 9 tháng đầu năm 2025 [5]. Tỷ lệ mắc bệnh cao nhất tập trung ở trẻ em dưới 10 tuổi, chiếm tới 98,6% tổng số ca mắc, đặc biệt là nhóm trẻ từ 1-5 tuổi chiếm 93,4% [6].
Tình hình dịch bệnh có xu hướng gia tăng, đặc biệt trong các tháng mùa hè và thu. Tại TP.HCM, số ca bệnh tăng đến 40% trong tuần 20 (12-18/5/2025) [7]. Một báo cáo khác cho thấy, số bệnh nhi tay chân miệng là 354 ca, tăng đến 148% so với cùng kỳ năm trước [8]
3. Nguyên Nhân và Triệu Chứng
Nguyên Nhân
Bệnh tay chân miệng được gây ra bởi các loại virus thuộc họ Enterovirus, trong đó phổ biến nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71). Các loại virus khác như Coxsackievirus A6 cũng có thể gây bệnh với các triệu chứng có thể nghiêm trọng hơn [9].
Bệnh lây lan qua các con đường chính:
- Tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, dịch mũi họng hoặc phân của người bệnh
- Hít phải giọt bắn khi người bệnh ho hoặc hắt hơi
- Chạm vào bề mặt hoặc đồ vật nhiễm virus rồi đưa tay lên miệng, mũi hoặc mắt [2]
Thời gian lây nhiễm có thể kéo dài từ vài ngày trước khi xuất hiện triệu chứng cho đến vài tuần sau khi khỏi bệnh, với mức độ lây nhiễm cao nhất trong tuần đầu tiên của bệnh.
Triệu Chứng
Thời gian ủ bệnh (incubation) thường kéo dài từ 3-7 ngày [1].
Triệu chứng lâm sàng thường trải qua các giai đoạn:
Giai đoạn khởi phát (1-2 ngày):
- Sốt nhẹ đến sốt cao (38-40°C)
- Đau họng và cảm giác mệt mỏi
- Ăn uống kém, biếng ăn
Giai đoạn phát triển (2-4 ngày):
- Mụn nước ở lòng bàn tay, bàn chân, mông và trong miệng
- Nôn mửa, tiêu chảy ở một số trường hợp
- Quấy khóc và chảy nhiều nước bọt ở trẻ nhỏ do đau miệng [1]
Giai đoạn hồi phục (7-10 ngày):
- Các mụn nước khô lại, bong vảy
- Sốt giảm và sức khỏe cải thiện dần
4. Cơ Chế Bệnh Sinh
Quá trình bệnh sinh của bệnh tay chân miệng là một chuỗi phản ứng phức tạp bắt đầu khi virus xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa hoặc hô hấp. Đầu tiên, virus nhân lên trong các tế bào niêm mạc hầu họng và ruột non. Sau đó, virus lan vào máu gây viremia và di chuyển đến các mô đích như da và niêm mạc miệng.
Tại các mô đích, virus tiếp tục nhân lên trong các tế bào biểu mô, gây tổn thương đặc trưng là mụn nước và loét. Quá trình này kích hoạt phản ứng viêm và giải phóng các cytokine gây sốt và các triệu chứng toàn thân. Các tổn thương da và niêm mạc tạo thành những nốt mụn nhỏ chứa dịch, sau đó vỡ ra形成 các vết loét đau đớn.
Sự khác biệt giữa các chủng virus:
- Coxsackievirus A16 thường gây bệnh nhẹ với tổn thương chủ yếu ở miệng và các chi
- Enterovirus 71 có ái lực cao với hệ thần kinh trung ương, có thể vượt qua hàng rào máu não và gây viêm màng não, viêm não, thậm chí tử vong [10]
5. Hậu Quả và Biến Chứng
Phần lớn các trường hợp bệnh tay chân miệng (~95%) đều nhẹ và tự khỏi trong vòng 7-10 ngày mà không để lại di chứng [1].
Tuy nhiên, một số biến chứng nghiêm trọng có thể xảy ra, đặc biệt với chủng Enterovirus 71, chiếm tỷ lệ tử vong khoảng 0.1-0.5% trong các trường hợp nặng:
- Viêm màng não vô khuẩn: Chiếm khoảng 2-4% các trường hợp bệnh, thường lành tính và hồi phục trong 7-10 ngày [11]
- Viêm não: Biến chứng nguy hiểm nhất, có thể gây hôn mê, co giật, và di chứng thần kinh nặng nề [12]
- Viêm cơ tim: Gây suy tim cấp và rối loạn nhịp tim [13]
- Suy hô hấp cấp tính: Do tổn thương thần kinh vận động hô hấp hoặc phù phổi cấp [14]
Hậu quả lâu dài bao gồm các di chứng thần kinh ở những trẻ bị biến chứng thần kinh nặng như chậm phát triển tâm thần vận động, rối loạn vận động, và rối loạn ngôn ngữ. Tỷ lệ trẻ để lại di chứng thần kinh kéo dài dao động từ 10-30% tùy theo mức độ tổn thương [15].
6. Điều Trị
Hiện nay không có thuốc đặc trị cho bệnh tay chân miệng do đây là bệnh do virus gây ra [3]. Việc điều trị tập trung vào giảm nhẹ các triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng.
Điều trị triệu chứng bao gồm:
- Hạ sốt và giảm đau: Paracetamol liều 10-15mg/kg cân nặng mỗi 4-6 giờ, tối đa 60mg/kg/ngày. Tránh aspirin vì nguy cơ hội chứng Reye [16]
- Duy trì đủ nước: Khuyến khích cho trẻ uống nhiều nước, nếu trẻ nôn ói nhiều hoặc từ chối uống thì cần truyền dịch tĩnh mạch
- Giữ vệ sinh răng miệng: Sử dụng nước muối sinh lý 0.9% để súc miệng, giúp giảm đau và ngăn ngừa bội nhiễm
- Chế độ ăn: Cho trẻ ăn thức ăn mềm, mát, tránh thức ăn chua cay để giảm đau miệng
Các dấu hiệu cần nhập viện ngay:
- Sốt cao >39°C kéo dài trên 3 ngày
- Nôn ói liên tục, không uống được nước
- Lơ mơ, vật vã, co giật
- Khó thở, thở nhanh, da xanh tái
- Đọc thân nhiệt thấp dưới 36°C
Trẻ cần được nghỉ ngơi và cách ly để tránh lây lan bệnh cho người khác [16].
7. Cách Phòng Bệnh
Theo CDC và Mayo Clinic, các biện pháp phòng ngừa hiệu quả bao gồm:
Biện pháp vệ sinh cơ bản:
- Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi tiếp xúc với người bệnh. Thời gian rửa tay tối thiểu 20 giây [2]
- Tránh tiếp xúc gần với người bệnh, đặc biệt tránh hôn má, ôm hoặc chia sẻ đồ dùng cá nhân
- Làm sạch và khử trùng đồ chơi, bề mặt và đồ vật thường xuyên tiếp xúc bằng dung dịch chlorine hoặc cồn 70% [17]
- Không mớm thức ăn cho trẻ hoặc dùng chung đồ cá nhân với trẻ
- Giữ trẻ ở nhà khi bị bệnh cho đến khi hết sốt và các mụn nước khô lại, thường là 7-10 ngày [18]
Chiến lược phòng bệnh cộng đồng:
- Tăng cường thông gió trong nhà và nơi làm việc
- Giáo dục trẻ em về tầm quan trọng của vệ sinh tay
- Thực hiện các chương trình khử trùng định kỳ tại trường học và cơ sở chăm sóc trẻ em
Tại Việt Nam, các chuyên gia khuyến cáo tăng cường vệ sinh môi trường và cá nhân, đặc biệt là trong các cơ sở giáo dục trẻ em. Cần thực hiện giám sát chặt chẽ và báo cáo sớm các ca nghi ngờ để kiểm soát dịch bệnh hiệu quả [4].
8. Lời Khuyên Toàn Diện Từ Chuyên Gia
Các chuyên gia y tế và tổ chức y tế quốc tế đưa ra những khuyến nghị toàn diện để phòng ngừa và quản lý bệnh tay chân miệng hiệu quả:
Phòng ngừa tại cộng đồng: Việc nhận biết sớm các triệu chứng của bệnh và tìm kiếm chăm sóc y tế kịp thời đóng vai trò then chốt trong việc ngăn ngừa biến chứng nghiêm trọng. Cha mẹ cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao kéo dài, bỏ ăn, nôn liên tục, thở nhanh, vật vã hoặc co giật [19].
Vệ sinh cá nhân và môi trường: Giữ gìn vệ sinh cho trẻ là yếu tố cốt lõi trong phòng bệnh. Cần chú trọng vệ sinh tay kỹ lưỡng với xà phòng trong ít nhất 20 giây, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi tiếp xúc với người bệnh. Vệ sinh răng miệng đúng cách cũng góp phần giảm thiểu tổn thương niêm mạc [4].
Tăng cường sức đề kháng: Tăng cường sức đề kháng cho trẻ thông qua chế độ dinh dưỡng đầy đủ, cân đối giữa các nhóm chất, bổ sung đủ nước và đảm bảo giấc ngủ hợp lý tạo nền tảng vững chắc cho hệ miễn dịch chống lại virus [20].
Giám sát và ứng phó: Chủ động theo dõi tình hình sức khỏe tại cộng đồng và thực hiện đúng hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương giúp kiểm soát dịch bệnh hiệu quả. Việc tiêm vaccine EV71 (nếu có sẵn) được khuyến cáo tại các khu vực có dịch lưu hành [4].
Quản lý tại nhà: Trong trường hợp trẻ bị bệnh, cần cách ly để tránh lây lan, đồng thời theo dõi sát các triệu chứng để kịp thời xử lý nếu có biến chứng. Cha mẹ cần nắm rõ các dấu hiệu cần nhập viện ngay để có can thiệp kịp thời [5].
Kết Luận
Bệnh tay chân miệng là một bệnh lý phổ biến và có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ em. Việc hiểu biết đầy đủ về bệnh, áp dụng đúng các biện pháp phòng ngừa và điều trị kịp thời là yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe cho trẻ em. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và cơ quan y tế sẽ góp phần kiểm soát hiệu quả căn bệnh này.
Nguồn Tham Khảo
[1] Hand-Foot-and-Mouth Disease | The Hospital of Central Connecticut: https://www.thocc.org/health-community/health-resources/health-library/detail?id=ty6230&lang=en-us
[2] CDC Hand, Foot, and Mouth Disease information: https://www.cdc.gov/hand-foot-mouth/site.html
[3] Mayo Clinic Hand-foot-and-mouth disease: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hand-foot-and-mouth-disease/symptoms-causes/syc-20353035
[4] WHO Vietnam – Hand Foot and Mouth Disease: https://www.who.int/vietnam/vi/health-topics/hand-foot-and-mouth-disease-(hfmd)
[5] Bộ Y tế Việt Nam – Báo cáo tình hình dịch bệnh: http://bvquan5.medinet.gov.vn/benh-tay-chan-mieng/da-co-gan-54000-ca-tay-chan-mieng-so-mac-co-xu-huong-tang-bo-y-te-nhac-day-manh-cmobile17024-250770.aspx
[6] Nhà thuốc FPT Long Châu – Gia tăng ca mắc tay chân miệng ở trẻ nhỏ: https://nhathuoclongchau.com.vn/bai-viet/gia-tang-ca-mac-tay-chan-mieng-o-tre-nho.html
[7] Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật TP.HCM: https://hcdc.vn/tinh-hinh-benh-tay-chan-mieng-tai-thanh-pho-ho-chi-minh-Ch2vZj.html
[8] Vinmec – Bênh tay chân miệng diễn biến phức tạp: https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/benh-tay-chan-mieng-o-tre-em-tiep-tuc-dien-bien-phuc-tap-o-cac-tinh-phia-nam-vi
[9] CDC Causes and How It Spreads: https://www.cdc.gov/hand-foot-mouth/causes/index.html
[10] MedlinePlus Hand-foot-mouth disease: https://medlineplus.gov/ency/article/000965.htm
[11] PubMed – Aseptic meningitis complication: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29778429/
[12] PMC – Encephalitis complications: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8009121/
[13] Journal of Family Medicine – Cardiopulmonary complications: https://journals.lww.com/jfmpc/fulltext/2024/13090/managing_hand_foot_mouth_disease_in_children__more.92.aspx
[14] PMC – Risk factors for death: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7058831/
[15] PMC – Long-term neurological sequelae: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6148319/
[16] Healthline – Treatment guidance: https://www.healthline.com/health/hand-foot-and-mouth-quarantine-period
[17] HealthLink BC – Prevention methods: https://www.healthlinkbc.ca/healthlinkbc-files/hand-foot-and-mouth-disease
[18] CDC About Hand, Foot, and Mouth Disease: https://www.cdc.gov/hand-foot-mouth/about/index.html
[19] BV Nhi Đồng – Phát hiện sớm bệnh TCM: https://nhidong.org.vn/chuyen-muc/tong-quan-ve-benh-tay-chan-mieng-o-tre-em-c3-1596.aspx
[20] Chắc.vn – Dinh dưỡng và phòng bệnh TCM: https://chac.vn/benh-tay-chan-mieng-dinh-duong-phong-va-dieu-tri/