Báo cáo chuyên sâu về bệnh bại liệt (POLIOMYELITIS)

Giới thiệu

Bệnh bại liệt (poliomyelitis) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút bại liệt (poliovirus) gây ra, có thể dẫn đến tàn tật vĩnh viễn và tử vong. Trước khi có vaccine, bệnh đã gây ra những đợt dịch lớn trên toàn thế giới, đặc biệt ảnh hưởng đến trẻ em. Nhờ nỗ lực của Chương trình Xóa bỏ Bại liệt Toàn cầu (Global Polio Eradication Initiative – GPEI), số ca mắc đã giảm hơn 99% kể từ năm 1988. Tuy nhiên, bệnh vẫn tiếp tục là mối đe dọa ở một số khu vực, đòi hỏi sự phối hợp và cam kết toàn cầu liên tục để đạt được mục tiêu loại bỏ hoàn toàn bệnh này [1].

1. Tổng quan về Bệnh Bại Liệt

Bệnh bại liệt là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút bại liệt (poliovirus) thuộc chi Enterovirus, họ Picornaviridae gây ra [2]. Bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến hệ thần kinh và có thể gây tê liệt vĩnh viễn trong thời gian ngắn [3]. Mặc dù phần lớn người nhiễm vi rút không có triệu chứng, nhưng một số ít có thể phát triển tình trạng tê liệt không hồi phục, thậm chí tử vong do liệt cơ hô hấp [4].

2. Thống kê Bệnh Bại Liệt Toàn cầu và tại Việt Nam năm 2024-2025

2.1 Thống kê Toàn cầu

Theo báo cáo mới nhất từ WHO tính đến ngày 25 tháng 11 năm 2025:

• Tổng số ca bại liệt hoang dã tuýp 1 (WPV1) toàn cầu năm 2024: 99 ca [5]
• Có 190 ca liên quan đến vi rút bại liệt dạng vaccine biến đổi di truyền (cVDPV) trong năm 2024, trong đó 182 ca là cVDPV2 và 8 ca là cVDPV1 [6]
• Afghanistan và Pakistan là hai quốc gia duy nhất còn ghi nhận lưu hành vi rút bại liệt hoang dã [5]

2.2 Tình hình tại Việt Nam

Việt Nam đã được WHO chứng nhận không còn bệnh bại liệt từ năm 2000 và duy trì thành tựu này hơn hai thập kỷ [7]. Tuy nhiên, vào năm 2024, Bộ Y tế Việt Nam đã tổ chức họp trực tuyến toàn quốc để tăng cường các biện pháp phòng ngừa bại liệt sau khi Lào báo cáo bùng phát dịch do vi rút bại liệt dạng vaccine biến đổi gần biên giới với Việt Nam [8]. WHO đánh giá Việt Nam có nguy cơ rất cao bị tái nhập vi rút bại liệt từ Lào [9].

3. Phân loại Vi rút Bại liệt và Đặc điểm của Từng Loại

3.1 Các Tuýp Huyết Thanh

Vi rút bại liệt có ba tuýp huyết thanh (serotypes) phân biệt:

• Tuýp 1 (PV1): Là tuýp phổ biến nhất, có khả năng gây tê liệt cao nhất [10]
• Tuýp 2 (PV2): Đã được tiệt trừ hoang dã từ năm 2015 [11]
• Tuýp 3 (PV3): Đã được tiệt trừ hoang dã từ năm 2019 [11]

Mỗi tuýp kháng nguyên khác nhau, do đó miễn dịch với một tuýp không tạo miễn dịch chéo sang các tuýp khác [12].

3.2 Các Dạng Vi rút

• Wild Poliovirus (WPV): Vi rút hoang dã tự nhiên
• Circulating Vaccine-Derived Poliovirus (cVDPV): Vi rút dạng vaccine biến đổi sinh ra từ vaccine sống giảm độc lực (OPV) [6]

4. Thông tin Chi Tiết về Dịch Bại liệt tại Lào năm 2024 và Phản ứng của Việt Nam

4.1 Tình hình tại Lào

Vào tháng 10 năm 2024, Lào chính thức báo cáo bùng phát dịch bại liệt sau khi phát hiện vi rút bại liệt dạng vaccine biến đổi di truyền (cVDPV1) [8]. Tình trạng này đặc biệt đáng lo ngại do vị trí địa lý giáp ranh với Việt Nam [13].

4.2 Phản ứng của Việt Nam

Trước nguy cơ lây lan qua biên giới, Việt Nam đã:

• Tổ chức họp trực tuyến toàn quốc để tăng cường các biện pháp phòng ngừa bại liệt [8]
• Duy trì tỷ lệ phủ vaccine cao, thực hiện đánh giá rủi ro và tăng cường năng lực xét nghiệm [9]
• Cảnh báo người dân vùng biên giới tăng cường ý thức phòng bệnh [13]

5. Nguyên Nhân và Cơ Chế Gây Bệnh của Vi rút Bại liệt

5.1 Cơ chế Truyền Nhiễm

Vi rút bại liệt lây truyền chủ yếu qua đường phân-miệng, qua:

• Đường tiêu hóa khi ăn uống thực phẩm, nước bị nhiễm vi rút từ phân người bệnh
• Tiếp xúc gián tiếp với đồ vật, bề mặt bị nhiễm vi rút
• Đường hô hấp trong một số trường hợp [3]

5.2 Cơ Chế Gây Bệnh

Quá trình bệnh sinh của vi rút bại liệt diễn ra qua ba giai đoạn [14]:

1. Giai đoạn tiêu hóa: Vi rút nhân lên tại hầu họng và niêm mạc ruột
2. Giai đoạn huyết học (viremia): Vi rút xâm nhập vào máu, lan tỏa trong cơ thể
3. Giai đoạn thần kinh: Vi rút vượt hàng rào máu-não, tấn công các tế bào thần kinh vận động ở sừng trước tủy sống và thân não, gây chết tế bào dẫn đến tê liệt vận động [14]

Vi rút sử dụng thụ thể CD155 để gắn và xâm nhập tế bào thần kinh [15].

6. Yếu Tố Ảnh Hưởng đến Sự Lây Lan của Bệnh Bại liệt

Những yếu tố làm tăng nguy cơ lây lan bệnh bại liệt bao gồm [16]:

• Môi trường đông đúc, dân số đông
• Hệ thống vệ sinh – môi trường kém, thiếu nước sạch
• Tỷ lệ tiêm chủng thấp trong cộng đồng (<90%)
• Sự xuất hiện của vi rút bại liệt dạng vaccine biến đổi di truyền (cVDPV)
• Điều kiện khí hậu thuận lợi cho vi rút phát triển
• Di cư và di chuyển của người dân giữa các vùng địa lý

7. Hậu Quả của Bệnh Bại liệt

7.1 Hậu quả Ngắn hạn

• Tê liệt vận động vĩnh viễn, thường là một hoặc hai bên chân tay
• Tử vong do liệt cơ hô hấp [3]
• Mất khả năng tự chăm sóc, làm việc và học tập

7.2 Hội chứng Hậu Bại liệt (Post-Polio Syndrome – PPS)

Xuất hiện từ vài chục năm sau khi nhiễm bệnh, bao gồm [17]:

• Yếu cơ ngày càng trầm trọng
• Mệt mỏi quá mức, mất sức bền
• Đau cơ khớp kéo dài
• Atrophy (giảm khối lượng mô cơ)
• Rối loạn giấc ngủ
• Khó thở, nuốt và nói

8. Các Phương Pháp Phòng Tránh Bệnh Bại liệt

8.1 Tiêm Chủng

Tiêm chủng là biện pháp hiệu quả nhất để phòng bệnh:

Vaccine bại liệt bất hoạt (IPV):

• Tiêm bắp, an toàn tuyệt đối
• Không có nguy cơ gây bại liệt vaccine (VAPP)
• Không tạo ra vi rút dạng vaccine biến đổi di truyền (cVDPV) [18]

Vaccine bại liệt sống giảm độc lực (OPV):

• Uống, tạo miễn dịch niêm mạc mạnh
• Có nguy cơ hiếm gặp gây bại liệt vaccine (VAPP)
• Có thể tạo ra vi rút dạng vaccine biến đổi di truyền (cVDPV) [18]

8.2 Lịch Tiêm Chủng Khuyến Nghị

CDC khuyến nghị:

• Tất cả trẻ em nên nhận 4 liều vaccine bại liệt tại các thời điểm:
  • 2 tháng tuổi
  • 4 tháng tuổi
  • 6-18 tháng tuổi
  • 4-6 tuổi [19]

9. Cách Điều Trị Bệnh Bại liệt

Hiện chưa có thuốc đặc trị cho bệnh bại liệt:

9.1 Điều trị Hỗ Trợ

• Nghỉ ngơi tuyệt đối trên giường
• Dùng thuốc giảm đau (paracetamol, NSAIDs)
• Áp dụng chườm nóng kiểm soát đau cơ
• Chế độ dinh dưỡng hợp lý, bổ sung chất lỏng
• Tập vật lý trị liệu phục hồi chức năng
• Sử dụng các thiết bị hỗ trợ vận động (nạng, xe lăn…)

9.2 Quản Lý Hội Chứng Hậu Bại liệt

• Chỉnh sửa lối sống để tiết kiệm năng lượng
• Vật lý trị liệu, sử dụng thiết bị trợ giúp
• Điều trị triệu chứng bằng thuốc khi cần [17]

10. Giải Pháp Toàn Diện Phòng Chống Bệnh Bại liệt

Chiến lược toàn diện của GPEI từ năm 2022 đến 2026 bao gồm [20]:

10.1 Chiến Dịch Tiêm Chủng

• Triển khai chiến dịch tiêm chủng quy mô lớn ở các quốc gia còn lưu hành vi rút
• Duy trì tỷ lệ phủ vaccine >90% trong cộng đồng

10.2 Cải Tiến Vaccine

• Phát triển vaccine ổn định di truyền (nOPV2) cho ứng phó bùng phát
• Thay thế hoàn toàn vaccine chứa PV2 bằng vaccine không chứa PV2

10.3 Giám Sát

• Tăng cường giám sát bệnh tê bại và hệ thống báo cáo
• Thực hiện các biện pháp chứa đựng và tiêu hủy vi rút

10.4 Huy Động Tài Chính

• Huy động cam kết vốn quốc tế khoảng $1.9 tỷ đến năm 2029 để xóa bỏ bệnh bại liệt toàn cầu [21]

Kết Luận

Bệnh bại liệt là một bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng có thể gây tàn tật vĩnh viễn và tử vong. Mặc dù đã có những tiến bộ đáng kể trong việc kiểm soát và loại bỏ bệnh nhờ chương trình tiêm chủng toàn cầu, nhưng bệnh vẫn tiếp tục là thách thức tại một số khu vực. Việc duy trì tỷ lệ tiêm chủng cao, tăng cường giám sát và thực hiện các biện pháp phòng ngừa là rất quan trọng. Việt Nam đã thành công trong việc duy trì tình trạng không còn bệnh bại liệt từ năm 2000, tuy nhiên nguy cơ tái nhiễm từ các quốc gia lân cận như Lào đòi hỏi chúng ta phải luôn cảnh giác và sẵn sàng ứng phó kịp thời. Sự thành công trong cuộc chiến chống bại liệt đòi hỏi sự cam kết lâu dài từ cộng đồng quốc tế và sự tham gia tích cực của toàn xã hội.

Tài Liệu Tham Khảo

[1] WHO. (2024). Poliomyelitis. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/poliomyelitis

[2] Mayo Clinic. (2025). Polio – Symptoms and causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/polio/symptoms-causes/syc-20376512

[3] CDC. (2024). Clinical Overview of Poliomyelitis. https://www.cdc.gov/polio/hcp/clinical-overview/index.html

[4] CDC. (2024). Learn About Polio Factsheet. https://www.cdc.gov/polio/factsheet/index.html

[5] WHO. (2025, November 3). Statement of the fortieth meeting of the Polio IHR Emergency Committee. https://www.who.int/news/item/03-12-2024-statement-of-the-fortieth-meeting-of-the-polio-ihr-emergency-committee

[6] CDC. (2024). Update on Vaccine-Derived Poliovirus Outbreaks. https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/73/wr/mm7341a1.htm

[7] WHO Western Pacific. (2024). 50 years of partnership for health impact in Viet Nam. https://www.who.int/westernpacific/newsroom/feature-stories/item/50-years-of-partnership-for-health-impact-in-viet-nam

[8] Việt Nam News. (2024, October 15). Emergency meeting held over risk of polio re-entering Việt Nam amid outbreak in Laos. https://vietnamnews.vn/society/1731827/emergency-meeting-held-over-risk-of-polio-re-entering-viet-nam-amid-outbreak-in-laos.html

[9] Government of Viet Nam. (2024, December 12). Viet Nam strengthens polio prevention and control measures. https://en.baochinhphu.vn/viet-nam-strengthens-polio-prevention-and-control-measures-111251212124035991.htm

[10] Physiopedia. (2025). Poliomyelitis. https://www.physio-pedia.com/Poliomyelitis

[11] ECDC. (2024). Factsheet about poliomyelitis. https://www.ecdc.europa.eu/en/poliomyelitis/facts

[12] WHO. (2024). Poliomyelitis vaccine standardization. https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications/norms-and-standards/vaccine-standardization/poliomyelitis

[13] Tuổi Trẻ News. (2024, December 13). Vietnam flags polio threat as Laos reports mutated virus near border. https://tuoitrenews.vn/vietnam-flags-polio-threat-as-laos-reports-mutated-virus-near-border-103251213133104214.htm

[14] ScienceDirect. (2005). One hundred years of poliovirus pathogenesis. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0042682205005830

[15] PMC. (2025). Poliomyelitis: Historical Facts, Epidemiology, and Current Approach. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4212416/

[16] ECDC. (2024). Factsheet about poliomyelitis. https://www.ecdc.europa.eu/en/poliomyelitis/facts

[17] Mayo Clinic. (2025). Post-polio syndrome – Symptoms & causes. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/post-polio-syndrome/symptoms-causes/syc-20355669

[18] WHO. (2024). Poliomyelitis vaccine standardization. https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications/norms-and-standards/vaccine-standardization/poliomyelitis

[19] CDC. (2024). Polio Vaccine Recommendations. https://www.cdc.gov/polio/hcp/vaccine-considerations/index.html

[20] GPEI. (2024). Polio Eradication Strategy 2022–2026: delivering on a promise. 

[21] GPEI. (2025). Polio This Week. https://polioeradication.org/about-polio/polio-this-week/